Interview

'Uitgever die vasthoudt aan betaalde uitgaven, verliest het'

Europa moet de betaalmuur van wetenschappelijke uitgevers afbreken, vindt staatssecretaris van Onderwijs en Wetenschap Sander Dekker. Anders missen ze de boot.

Staatssecretaris Sander Dekker van OC&WBeeld anp

Grote wetenschappelijke uitgevers kunnen hun borst natmaken voor het halfjaar, begin 2016, dat Nederland voorzitter van de Europese Unie is. De harde manier waarop Nederlandse universiteiten momenteel met hen onderhandelen over het afschaffen van betaalde abonnementen en het zogeheten open access, kan een model zijn voor veel andere landen, zegt staatssecretaris Sander Dekker van Onderwijs en Wetenschap.

Vandaag begint in academisch Nederland de week van het open access, het systeem waarbij wetenschappelijke bladen vrij te lezen zijn en de publicatiekosten niet door abonnees maar door auteurs en hun instituten worden gedragen. Het kabinet wil dat binnen vijf jaar 60 procent van alle artikelen vrij en gratis toegankelijk is en binnen tien jaar zelfs alles. Dekker: 'Het principiële punt is nog steeds dat de kennis en redactionele inzet uit gemeenschapsgeld wordt betaald, waarna de uitgevers daar grote winsten op maken. De samenleving heeft recht op die kennis. Terwijl het alternatief voor de hand ligt.'

In de slepende onderhandelingen met abonnementenuitgever Elsevier bijvoorbeeld, is volgens Dekker al een aantal keren luid nee gezegd tegen voorstellen. 'Het loopt hoog op en er komt een moment dat de wetenschappers gewoon weglopen, hun eigen weg zoeken, terwijl ook Elsevier leeft van hun goodwill. In Europees verband kan dat alleen maar sterker worden', denkt hij. 'Als we samen met andere landen flink tegen die uitgeverijen gaan duwen, dan wordt de draai sneller gemaakt dan wanneer we dat alleen in Nederland doen. De uitgevers moeten nu echt mee in die beweging en sommige doen dat ook.'

Open access wordt een speerpunt in het Nederlandse voorzitterschap, zei u eerder. Uw halfjaar nadert. Wat moet die speer treffen?

'We verwachten in de eerste helft van 2016 het beleidsplan van EU-commissaris Moedas van wetenschap, die zwaar zal inzetten op zijn Open Science Agenda. Het idee is dat er een open Europese markt voor wetenschappelijk kennis moet komen, met zo min mogelijk belemmeringen in wet- en regelgeving. Dat is goed voor innovatie en concurrentie. Dat geldt voor personenverkeer, voor openbare data en voor open literatuur. Ik ga ervan uit dat dit de inhoud zal worden van deze agenda. Wij zullen die agenda dan omarmen en stevig onder de aandacht brengen.'

Sander DekkerBeeld ANP

Dat klinkt anders dan zelf nieuw beleid neerzetten.

'Ja, wat wij moeten doen is zorgen dat de Europese Commissie in de goede richting kan bewegen. In juni is een grote ministriële raad, waar we met alle lidstaten gezamenlijke acties zullen bepalen om zo het doel van Open Science een stap dichterbij te brengen. We zullen in Europa gezamenlijk moeten onderhandelen, zoals de universiteiten in Nederland al doen, en waarbij we ook nee moeten durven zeggen tegen deals met uitgeverijen. '

U verkent momenteel de Europese opvattingen. Leeft het een beetje, dat open access?

'Er zijn grote verschillen. In de noordelijke landen, Scandinavie, Engeland, Duitsland, Frankrijk is er enthousiasme en pakt men ook aan. In Zuid- en Oost-Europa is dat er ook, maar zie je dat landen vooral ook hard bezig zijn om de basis goed op orde te krijgen.'

Is Nederland eigenlijk wel een voorbeeld om mee aan te komen? Doen onze wetenschappers wat u hun vraagt: binnen vijf jaar ruim de helft open acces publiceren?

'Ik denk dat we goed onderweg zijn. Er is een breed front dat open publiceren nastreeft, in Nederland eist NWO (onderzoeksfinancier, red.) het bijvoorbeeld van zijn onderzoekers, de universiteiten zijn voor. Er worden steeds meer afspraken met uitgevers gemaakt, met Springer bijvoorbeeld is er een prima deal, waarbij toegang is tot de internationale tijdschriften en artikelen van Nederlandse wetenschappers open access worden gemaakt. Dat durf ik best revolutionair te noemen. En ook belangrijk: er ontstaan steeds meer nieuwe alternatieven, online platforms waar prima wetenschap verschijnt, beoordeeld en geredigeerd; voor iedereen toegankelijk en niet alleen voor wie toevallig een duur abonnement op een tijdschrift heeft.'

Maar wie de kans krijgt, gaat naar Science of Nature of Cell. Achter de betaalmuur, maar enorm prestigieus.

'Dat blijft een probleem, dat besef ik. Jonge onderzoekers moeten hoog inzetten, anders kunnen ze die postdoc of een ERC-beurs vergeten. Maar de ambitie blijft en ik roep gevestigde wetenschappers geregeld op alleen nog open acces te publiceren.'

De nieuwe initiatieven voor open access-tijdschriften kunnen wat u betreft op Europese steun rekenen?

'Wat het beste helpt om de overgang te maken, is ervoor te zorgen dat wetenschappers echt een keus hebben. Dus moeten we de alternatieven nu steunen waar het kan.'

U lijkt een beetje uitgekeken op uitgevers die niet mee willen in de ontwikkeling van open access?

'We zitten echt al in een overgangstijd, daarvan ben ik overtuigd. Wie aan het oude vasthoudt, verliest het, dan kiest het systeem zijn eigen wegen. Het is eigenlijk net als de muziekindustrie. Eerst probeerden ze lange tijd de veranderingen tegen te gaan, tot er geen houden meer aan was en ze de realiteit van downloaden en streamen gingen omarmen. Zo zal het met open access voor wetenschappelijke publicaties ook gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden