Uitbarstingen van actieve sterrenstelsels ontstaan dicht bij het centrum

De hevige stralingsuitbarstingen in de kernen van 'actieve' sterrenstelsels ontstaan in de directe omgeving van het superzware zwarte gat in het centrum. Tot die conclusie komt een internationaal team van astronomen dat voor het eerst het verband heeft aangetoond tussen de uitbarstingen van gammastraling en radiostraling die deze stelsels vertonen.

Eddy Echternach
Illustratie van een roterend superzwaar zwart gat. Beeld NASA/JPL-Caltech
Illustratie van een roterend superzwaar zwart gat.Beeld NASA/JPL-Caltech

Sommige soorten actieve stelsels, waaronder de zogeheten blazars, vertonen extreem gedrag. In de omgeving van een roterend zwart gat met een massa van enkele miljarden zonsmassa's komen onvoorstelbare hoeveelheden energie vrij - doorgaans in de vorm van gammastraling. Die energie ontstaat klaarblijkelijk doordat het centrale zwarte gat sterren uit zijn omgeving opslokt.

De materie van deze sterren spiraalt geleidelijk naar het zwarte gat toe. Maar niet alles verdwijnt daarin: een deel van het toestromende gas wordt door sterke magnetische velden gebundeld en in de vorm van twee 'jets' terug de ruimte in geschoten. In het geval van blazars wijst een van die jets in de richting van de aarde. Anders gezegd: we kijken precies in de loop van het 'deeltjeskanon'.

Bron van de uitbarsting
Net als veel andere actieve sterrenstelsels vertonen blazers met enige regelmaat flinke uitbarstingen. Hoe die uitbarstingen ontstaan, is nog niet helemaal duidelijk. Nieuwe waarnemingen laten echter wél zien waar hun bron ligt.

Aan de hand van gegevens van de gammasatelliet Fermi en van radiotelescopen in Europa en Chili hebben de astronomen vastgesteld dat de uitbarstingen op radiogolflengten tien tot tachtig dagen later verschijnen dan op de veel energierijkere gammagolflengten. Bovendien blijkt uit de waarnemingen dat de vertraging in het radiogebied bij hogere frequenties steeds geringer wordt.

Omdat bij hogere frequenties steeds dieper in de 'loop' van de jet wordt gekeken, komen de astronomen tot de conclusie dat de bron van de meest energierijke straling heel dicht bij het zwarte gat moet liggen. De bulk van deze straling wordt waarschijnlijk op luttele lichtjaren van het beginpunt van de jet gegenereerd.

www.allesoversterrenkunde.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden