U ziet zijn lettertypes overal: Gerard Unger is de lettertypekoning van Nederland

Hij ontwierp letters die over de hele wereld gelden als ideaal voor in de krant. Maar wie is die Gerard Unger, de man achter de Delftse Poort, de Swift en de Capitolium?

Gerard UngerBeeld Frank Ruiter

Gerard Unger?

Gerard Anthony Unger (75) is, zeggen vakgenoten, de bekendste en succesvolste typograaf en letterontwerper van Nederland. Het kan bijna niet anders of u heeft wel eens een lettertype van hem gezien.

Unger werd in 1942 geboren in Arnhem, midden in de oorlog. Na de Slag om Arnhem in 1944 was de goedgevulde boekenkast van zijn vader veranderd in een puinhoop: Engelse soldaten zouden zelfs een vuurtje hebben gestookt met het verzameld werk van de schrijver André Gide. Unger krijgt de restanten, waaronder een gehavende kopie van Piet Zwarts Het boek van PTT, een in die tijd populair kinderboek over de posterijen. In dat boekje gaat een dan 4-jarige Unger met een pennetje de ontwerpen verbeteren. Unger nu: 'Ook zonder dat boek was ik wel ontwerper geworden hoor, dat zat gewoon in me.'

Bekend van?

Unger is internationaal bekend geworden met zijn lettertypen, die op allerlei plekken te zien zijn. De Volkskrant gebruikt vanaf 2006 een letter van hem als de belangrijkste tekstletter: de Capitolium News. De Swift, een lettertype (font) die hij in 1985 ontwierp, was jarenlang de belangrijkste letter in Trouw. De Gulliver (1993) was jaren in gebruik bij de Amerikaanse krant USA Today. Letters van Unger worden gebruikt op de blauwe en rode bewegwijzering langs wegen in heel Nederland en op de borden in de Amsterdamse metro.Unger heeft ook veel gepubliceerd, waaronder het boek Terwijl je leest (1997) en Veranderend lezen, lezend veranderen (2004).

De metro van AmsterdamBeeld anp
Lettertype Swift

Samenwerken?

Artdirector Bruno Heemskerk werkte in 2006 intensief met Unger samen voor een restyling van de Volkskrant, waarvoor diens Capitolium News werd gebruikt. Heemskerk: 'Unger is een ontzettend vriendelijke man, een geweldige ontwerper en een harde werker. Gerard is een kenner van kranten en ziet zijn letters als gemeengoed: hij snapt het als aan een letter iets veranderd, verbreed of versmald moet worden. Het was fijn met hem samen te werken. Hij ging meteen aan de slag en zette zijn schouders eronder.'

Als het op zijn letters aankomt, is hij ook een koppige man hoor, vertelt zijn vrouw, kunsthistoricus Marjan Unger (72). Maar eerst en vooral is hij een man die van letters houdt. Dat kunnen 'rookworsten met rozengeur' zijn, of een 'elegante racefiets met terreinbanden', zoals hij het verwoordde in zijn rubriek over typografie, die tussen 1989 en1990 in Trouw verscheen. Unger houdt van letters, en de letters houden ook van hem.

Het boek van PTT

Krantenmannetje?

In 1985 ontwerpt Unger het lettertype Swift speciaal voor gebruik op krantenpapier. Kranten zagen er toen heel anders uit, zegt Unger: 'Die letter moest tegen zoveel dingen kunnen, ongelofelijk. Het drukken van kranten was in die tijd echt anders. Veel mensen hebben er geen idee van, maar als er één product verbeterd is in de afgelopen vijftien jaar, dan is het krantenpapier. Als je een krant van die tijd vergelijkt met eentje van nu, weet je niet wat je ziet.' Zo was het krantenpapier vroeger veel ruwer en de letters werden dik en troebel op het papier gedrukt. Daar moest Unger rekening mee houden, want de leesbaarheid is voor hem het belangrijkste aspect aan een letter. Unger: 'Als je met letters werkt, heb je met mensen te maken. Met mensenogen.'

Opleiding?

Unger was nooit een briljante leerling, zei hij in 2015 in een interview. Tot hij in 1963 naar de Gerrit Rietveld Academie ging, waar hij vormgeving studeerde. Ineens stonden er tienen op zijn rapport. 'Ik had het gevoel dat ik in het paradijs was beland', zei hij over die periode. Na de academie had hij verschillende baantjes. Van lesgeven aan diezelfde academie tot werken bij drukkerij Joh. Enschedé in Haarlem (waar postzegels en bankbiljetten werden gedrukt), en als typograaf bij een reclamebureau. In de weekenden en avonden werkte hij aan zijn eigen ontwerpen. Unger: 'Taai volhouden, dat heb ik altijd goed gekund.'

Leren en laten leren?

Voor een van zijn recente letters, de Alverata uit 2014, ging Unger grondig te werk. Hij bestudeerde lettertypen in boeken, op muurschilderingen en op monumenten uit de middeleeuwen. De vormen die hij ontdekte, stak hij in een gloednieuw jasje. Het werden robuuste, maar sprookjesachtige letters, met krullen en haakjes. Een rare mix, zegt hij zelf. 'Nog nooit ben ik zo diep gegaan voor een letter.' Unger werd voor dit researchproject geïnspireerd door zijn studenten. Behalve ruim dertig jaar docent aan de Rietveld Academie, was hij van 2006 tot 2012 de eerste Nederlandse hoogleraar Typografische Vormgeving aan de Universiteit Leiden en nog steeds is hij gasthoogleraar aan de University of Reading in Engeland.

De letters op de fietsbordjes in Nederland zijn van Gerard UngerBeeld Jiri Buller

Vergeten kopletter?

In deze uitgave van Volkskrant Magazine is een bijzonder lettertype van Unger gebruikt voor de koppen van de artikelen en op de cover: de Delftse Poort. Unger ontwierp deze letter in 1991 voor de bewegwijzering van het gelijknamige gebouw in het centrum van Rotterdam. Het is een letter die volgens de ontwerper 'in tweeën is gehakt', net zoals de twee torens van het gebouw.

Sinds het font daar niet meer werd gebruikt, is de letter in de vergetelheid geraakt. Unger moest het nog ergens op een floppydisk hebben staan, zei hij vorig jaar tijdens een bezoek aan de redactie. Speciaal voor dit designnummer heeft hij 'm opgespoord en gedigitaliseerd en nu verschijnt hij hier, voor het eerst, op papier.

Unger achter de lichtbakBeeld Joost van den Broek

Flinke prijzenkast?

Unger heeft bijna te veel prijzen gewonnen om op te noemen. De belangrijkste zijn de H.N. Werkmanprijs in 1984, de Maurits Enschedé-prijs in 1991 en de Piet Zwart-prijs in 2012 (naar de vormgever van het befaamde boekje waarin hij als kind zat te kliederen). Op zijn werkkamer, boven in zijn huis in Naarden, heeft hij een prijzenplek, in een hoekje. Want bescheidenheid kenmerkt Unger, zoals ook de door hem ontworpen letters zich zelden opdringen. De TDC-Medal, een prestigieuze prijs van de Type Directors Club, mocht hij in juli in New York nog in ontvangst nemen. 'Aan prijzen geen gebrek en over erkenning heb ik ook niets te klagen', constateerde hij. En nu is hij, na typograaf Gerrit Noordzij die de award in 2013 ontving, de tweede Nederlander met zo'n hoge onderscheiding. Unger: 'Ik word er altijd wat verlegen van wanneer mij de betiteling 'de beste' ten deel valt. Dat is omdat ik heel goede collega's heb die ik bewonder.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden