U begrijpt wat ik bedoel

Verbazend eigenlijk, hoe makkelijk mensen elkaar begrijpen, zelfs zonder taal. Nijmeegse onderzoekers bouwden een iPad-game die licht werpt op het wezen van ons onderling begrip.

Beeld thinkstock

Zaterdagavond, het toneelstuk gaat zo dadelijk beginnen, maar plots komt een vrouw op rij 7 van haar stoel. Een paar rijen verder kijken haar vrienden verbaasd op, totdat de vrouw een rechthoek tekent op haar heup. Aha, ze gaat nog even haar handtas bij de garderobe halen.

Een wonderlijk tafereel, vinden Mark Blokpoel (31) en zijn collega's van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hun onderzoek laat zien dat ons onderling begrip gebaseerd is op een ongrijpbaar gedachteproces.

Het mensenbrein is in twee opzichten uniek. Ten eerste stelt ons vermogen tot abstract denken ons in staat om mogelijke betekenissen te bedenken voor gebaren. Daarnaast weten we uit al die mogelijke betekenissen de juiste te kiezen.

Blokpoels studie laat dat mooi zien. De jonge onderzoeker probeert het begripsproces in een computermodel te vatten. Alleen: 'Als mijn model probeert een gebaar zoals in dat theater te begrijpen, duurt dat soms wel een paar miljoen jaar', verzucht Blokpoel. 'Een mens begrijpt het binnen een milliseconde.'

Dat terwijl Blokpoels model in feite hetzelfde zou moeten werken als ons brein. Het zoekt naar een analogie tussen de ruimtelijke eigenschappen van het gebaar en in kennis opgeslagen concepten. Vier strepen met een rechte hoek worden een rechthoek. De handtas van de vrouw is rechthoekig. Natuurlijk: ze gaat haar tas halen.

Maar Blokpoel wijst erop dat een gebaar ontelbaar veel betekenissen kan hebben. 'Zo'n rechthoek kan net zo goed op de receptie duiden, of op een wastafel. Of een schoenendoos. Er zijn ontelbaar veel concepten waar een gebaar naar kan verwijzen.' Een computer wordt daar tureluurs van, maar mensen snappen meteen de juiste betekenis. Hoe filtert ons brein zo snel de goede analogie uit de brij van mogelijke betekenissen?

Creatieve oermens

In TicTacTeam moeten spelers met schuiven en draaien een nieuwe 'taal' creëren. Vertelt het spel ons ook iets over hoe de menselijke taal is ontstaan? Dit is niet de focus van het Nijmeegse onderzoek, benadrukt Mark Blokpoel. 'Maar er moet een moment geweest zijn dat de oermens begon met communiceren. Dat moest, net als in TicTacTeam, op creatieve manieren, want taal bestond nog niet.'

Om deze vraag te beantwoorden, gebruikt het Nijmeegse team een bijzonder experiment. Twee proefpersonen, die elkaar niet kunnen zien of horen, spelen een soort digitaal boter-kaas-en-eierenspel. Ze moeten een vormpje naar de juiste plek op het veld schuiven. Een van de spelers weet de oplossing en moet die met schuif- en draaiwerk aan de ander communiceren. Zo verzinnen de spelers een eigen gemeenschappelijke 'taal' binnen de spelomgeving. 'Eigenlijk een heel basale vorm van communicatie', legt Blokpoel uit. 'Met dit experiment kunnen we wederzijds begrip testen onder gecontroleerde omstandigheden.'

Leuke bijkomstigheid: de onderzoekers merkten dat het experiment verdomd leuk is. Zo leuk dat ze het hebben doorontwikkeld naar een app voor de iPad: TicTacTeam. Hierin stellen twee spelers hun begrijpend vermogen op de proef in levels met verschillende moeilijkheidsgraden.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Het spel - gratis te downloaden via de App Store - leert de onderzoekers stukje bij beetje meer over ons begripsproces. Zo zag Blokpoel dat spelers bij een miscommunicatie hun boodschap slim aanpasten: ze hielden rekening met de foute interpretatie van de teamgenoot. Blokpoel concludeerde dat een bouwsteen van onze soepele communicatie het vermogen is om je in de ander te verplaatsen. Oftewel: de vrouw houdt bij haar handtas-gebaar rekening met haar vrienden op de andere rij. Ze kiest haar gebaar zó dat die snel de juiste betekenis snappen.

Blokpoel is de theoreticus van het Nijmeegse team. Hij promoveert deze maand op een theoretische uitwerking van zijn computermodel, dat hij nog in de praktijk moet testen. Uiteindelijk wil hij een robot maken die net zo snel 'denkt' als een mens. 'Als je een menselijk gedachteproces echt begrijpt, dan moet je het kunnen nabootsen.'

Maar de factor tijd blijft een probleem: Blokpoels model is extreem sloom vergeleken met ons brein. 'Mensen kunnen blijkbaar veel mogelijke betekenissen meteen wegstrepen.' Maar een computermodel houdt geen rekening met signalen die geen onderdeel uitmaken van de boodschap. Bijvoorbeeld: terwijl de vrouw naar haar vrienden gebaart, gaat ze op haar tenen staan zodat ze beter te zien is. Blokpoel: 'Als mens streep je deze 'ruis' direct weg, een computer raakt er hopeloos van in de war.'

TicTacTeam levert Blokpoel de puzzelstukjes op waarmee hij zijn model kan verfijnen. Voor hem betekent het nog jaren bijschaven tot zijn model sneller van begrip is. Het ultieme doel? Een computer die tot de laatste levels van TicTacTeam kan doordringen. Tot die tijd kun je maar beter een mens van vlees en bloed zoeken om het spel mee te spelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden