Twijfel is beter dan zekerheid

Dat de wetenschap zich afsluit voor inzichten die niet verenigbaar zijn met de eigen theorieën, is evidente onzin, meent Gerard te Meerman....

DE WETENSCHAP legt een hardnekkige weigerachtigheid aan de dag om interessante verschijnselen te onderzoeken die onverenigbaar lijken met de huidige wetenschappelijke inzichten. Dat althans, is het verwijt van Karel Glastra van Loon en Karin Kuiper (Forum, 1 augustus). De wetenschappers zouden er met dit verzuim aan bijdragen dat warhoofden en hobbyisten aan de haal gaan met graancirkels en andere moeilijk duidbare fenomenen. Zij werken er - met andere woorden - aan mee dat niet-rationele inzichten school maken.

Ik denk dat uit deze kritiek onvoldoende inzicht blijkt van de principiële mogelijkheid om verschijnselen met behulp van wetenschap te verklaren.

Vele verschijnselen die te maken hebben met wat mensen ervaren en waarnemen zijn niet eenvoudig te interpreteren met de huidige wetenschappelijke kennis. Dat er vele lacunes zijn in de wetenschappelijke kennis is onomstreden, maar deze lacunes vallen in twee categorieën: gebrek aan kennis hoe we verschijnselen in bestaande theoretische kaders moeten interpreteren, en tekortkomingen in deze theorieën zelf.

Waar we in een concreet geval van een bepaald onverklaard verschijnsel mee te maken hebben, is van tevoren niet te zeggen. Ons tijdelijk en misschien permanent onvermogen om bepaalde feiten in bestaande theoretische kaders te interpreteren, zegt echter nog helemaal niet dat die kaders niet deugen of aanvulling behoeven.

Sommige schijnbaar triviale verschijnselen, bijvoorbeeld het vallen van een veertje, vragen om jaren van gedetailleerd onderzoek voor ze goed begrepen kunnen worden in het licht van de mechanica en aerodynamica.

We moeten niet te snel roepen dat iets in strijd is met de natuurwetten. Daarvoor zijn er te veel verschijnselen die gewoon te complex zijn om als toepassing van natuurwetten verklaard te kunnen worden, maar die daarmee dan nog niet in strijd hoeven te zijn. De wetenschap sluit geen verschijnselen uit, maar is voorzichtig met roepen dat iets onverklaarbaar is.

Een slimme goochelaar kan met moderne technieken wonderen doen geschieden, die zelfs door ervaren wetenschappers niet één twee drie zijn te doorzien. Het feit dat er graancirkels verschijnen die op de Julia fractal lijken, wijst op een bewuste actie.

De hypothese dat dit bewustzijn menselijk is, ligt voor de hand. In de huidige tijd waarbij de aarde continu gefotografeerd wordt met geavanceerde satellieten, zou het ontstaansproces van graancirkels nader onderzocht kunnen worden door de beschikbare satellietopnamen te analyseren. Waarom zouden wetenschappers op zoek moeten gaan naar andere, veel speculatievere, verklaringen?

Glastra van Loon en Kuiper verwijten de wetenschappers dat zij weten dat 'onverklaarde lichtverschijnselen, communicatie tussen mensen en dolfijnen of mensen en bomen (. . .) onzin, volksverlakkerij of zelfbedrog zijn, om de simpele reden dat hun inzichten in de wetten van de natuur dergelijke verschijnselen nu eenmaal uitsluiten'.

Zij laten met deze bewering echter zien dat zij nog een heleboel wetenschappelijke scholing tekortkomen. De wetenschap sluit helemaal niet uit dat mensen lichtverschijnselen waarnemen of menen dat zij met dolfijnen en zelfs bomen kunnen communiceren. Wetenschappers zouden echter wel heel onbescheiden zijn als zij deze verschijnselen tot 'onverklaarbaar volgens de wetten van de natuur' zouden bestempelen.

Dubbelblinde experimenten kunnen geen statistisch significant bewijs leveren voor 'onmogelijke fenomenen', zoals Glastra van Loon en Kuiper denken. Fenomenen zijn nooit onmogelijk, maar theoretische interpretaties van fenomenen zijn gecompliceerd en subtiel.

Wie actief wetenschap bedrijft, weet dat er niets moeilijker is dan een juiste theoretische interpretatie van experimentele en observationele feiten. Dit is een activiteit die bij uitstek een filosofische houding vereist waarin diverse theoretische gezichtspunten worden gewogen.

Skepticisme is de aangewezen houding, ook tegenover mensen die hun 'theorie' al klaar hebben: buitenaardse intelligentie, uitzonderingen op fysische wetten, buitenzintuiglijke waarneming, de genezende kracht van homeopathische verdunningen, et cetera, et cetera.

Ik denk dat zoveel mensen op de niet-rationele toer zijn omdat zij geen scherp inzicht hebben, en door gebrek aan opleiding ook niet kunnen hebben, in wat er allemaal komt kijken bij een wetenschappelijke verklaring van een verschijnsel. Voor hen is de mening van een wetenschapper er slechts een uit een aanbod op de markt van meningen.

Het grootste deel van de mensheid heeft geen enkel inzicht in wetenschap, en gebruikt verklaringsschema's die niet fundamenteel afwijken van wat onze voorouders construeerden om met de harde werkelijkheid te kunnen leven van een natuur die beheerst wordt door onbekende krachten: een bezielde natuur geleid door een geest zoals de eigen geest de eigen hand leidt.

Op zich is dat niet slecht, maar het gaat wel heel ver om van wetenschappers te verlangen dat ze zich bezighouden met verklaringen voor verschijnselen die voor de leek onverklaarbaar schijnen. Wetenschappelijke leken zijn niet in staat om vast te stellen of een verschijnsel wetenschappelijk onverklaarbaar is. Ook wetenschappers kunnen dat niet zomaar.

Wat wetenschappers echter wel weten, is dat de wetten van de natuur tot in hoge mate reproduceerbaar zijn en geen uitzonderingen lijken te kennen. Het is niet terecht om wetenschappers geborneerdheid te verwijten als ze zich houden aan de wetenschappelijke traditie van Newton en Darwin. Wie als wetenschapper meent dat bepaalde verschijnselen zoals graancirkels of homeopathische genezing verklaard moeten worden door een beroep te doen op 'nieuwe' natuurwetten heeft heel wat aan te tonen.

Een leek moge zich verbazen over de onwil van wetenschappers om te geloven in wat zo evident een uitzondering op de natuurwetten lijkt. Een wetenschapper weet echter hoe lang men soms moet gaan om een verschijnsel goed te verklaren.

Gerard J. te Meerman is verbonden aan de vakgroep Medische Genetica van de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden