MisstandenEMDR

Twee dagen les, geen toetsing en je mag complexe trauma’s behandelen

EMDR is een bewezen traumatherapie, maar ook onvoldoende opgeleide therapeuten en beunhazen mogen zich behandelaar noemen. Getraumatiseerde patiënten kunnen daar de dupe van zijn, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant.

Beeld Van Santen & Bolleurs

Niet eerder kampte Hans (61) met mentale klachten. Niet als chef-kok en horecadataspecialist, niet als echtgenoot en vader van twee kinderen. Dat verandert als hij twee dagen na een operatie – ‘98 procent slagingskans’ – thuis enorme maagkramp krijgt en bloed verliest op het toilet. Later blijkt dat een klemmetje op zijn darm is losgeraakt, maar op het toilet heeft Hans geen idee wat er aan de hand is. In de auto naar de eerste hulp heeft hij kramp en doodsangsten. Hij herinnert zich in een waas wat er in het ziekenhuis gebeurt, dat hij in de gangen flauwvalt op de grond, terwijl bloed en ontlasting uit hem stromen. Hij is eenderde van al zijn bloed kwijtgeraakt, hoort hij later van een ziekenhuisarts.

Lees hier een uitgebreidere versie van dit artikel.

De weken na het ongeval probeert Hans weer aan het werk te gaan, maar zijn hoofd werkt niet meer zoals daarvoor. Drukte in de trein maakt hem onrustig, bij het zien van een felrode auto slaat de paniek toe. Al 39 jaar werkt hij voor hetzelfde bedrijf, maar voor het eerst merkt zijn baas dat hij niet goed functioneert. De huisarts diagnosticeert Hans met posttraumatische stressstoornis (ptss). ‘Ik wist niet dat mensen zoals ik dat konden krijgen. Ik dacht dat het alleen voor militairen was.’

Niet veel later zit Hans tegenover een psycholoog die een stokje van links naar rechts beweegt. Ze heeft één beeld gekozen uit zijn traumatische verhaal, waarvan zij denkt dat daar de kern van de pijn zit – het moment waarop hij flauwvalt, maar zichzelf vanuit een ander perspectief ziet liggen. Hans moet het beeld oproepen en het stokje met zijn ogen volgen. Deze ‘oogbewegingstherapie’ heet EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), klinkt zweverig, maar is inmiddels door tientallen wetenschappelijke (meta)studies bewezen. De techniek kan mensen zoals Hans soms al in een paar sessies van hun klachten afhelpen. Volgens Nederlands onderzoek werken de oogbewegingen omdat ze het werkgeheugen van het brein ‘overbelasten’, waardoor er geen ruimte is voor de gebruikelijke paniekreactie bij traumatische herinneringen. Hans kan amper terugdenken aan zijn ziekenhuiservaring, EMDR-sessies moeten de herinneringen ‘kraken’ en het paniekgevoel afzwakken.

Maar het werkt niet. Tijdens die eerste sessie niet, en ook niet tijdens de vijf sessies erna – steeds met de focus op datzelfde beeld. Hans’ psycholoog gaat op vakantie en draagt hem over aan haar collega ‘met meer ervaring in EMDR’. Tegen Hans vertelt die dat ze EMDR toepaste bij slachtoffers van een grote Nederlandse ramp. Ze kan hem ptss-vrij maken in een paar sessies, verzekert ze. Maar ook dat lukt niet. Voor het eerst in zijn leven huilt hij thuis. ‘Wat is er mis met mij?’, denkt Hans. Of is er niks afwijkends aan Hans, maar deugde de behandeling niet?

EMDR-therapie is razend populair in Nederland. De Vereniging EMDR Nederland (VEN) telt bijna vijfduizend leden. Alleen al daarmee telt Nederland het grootste aantal EMDR-behandelaars per hoofd van de bevolking wereldwijd – veel meer bijvoorbeeld dan in de VS, waar de therapie werd bedacht.

De therapie waarbij patiënten door oogbewegingen, tikjes, geluiden, of andere ‘werkgeheugenbelastingen’ zoals het maken van sommen hun trauma’s kunnen verhelpen, wordt steeds meer als ‘wondermiddel’ gezien, signaleert bijzonder hoogleraar psychologie en praktiserend klinisch psycholoog Jos de Keijser (Rijksuniversiteit Groningen), in plaats van als onderdeel van een goed doordachte traumabehandeling. De door de EMDR-vereniging goedgekeurde opleidingen duren vier tot acht dagen en zitten vol met supervisie. Nieuwe behandelaars moeten laten zien dat ze de techniek goed kunnen toepassen voordat ze aan de slag kunnen. Maar er bestaat een schaduwmarkt van goedkopere opleidingen die soms slechts twee dagen duren, met geen of nauwelijks toelatingseisen, waar behandelaars niet worden getoetst en vervolgens wel complexe trauma’s behandelen. Alternatieve behandelaars en coaches prijzen zich online aan als EMDR-therapeut, maar ook psychologen en grotere ggz-instellingen kiezen soms voor de goedkopere weg. 

Getraumatiseerde patiënten – met blind vertrouwen in de deskundigheid van hun therapeut – kunnen daar de dupe van zijn, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. De 61-jarige Hans beleefde zijn dieptepunt nadat zijn psycholoog hem praktisch onbehandelbaar had verklaard en had doorverwezen. Hans legde de schuld van de mislukte therapie in eerste instantie bij zichzelf.

De Volkskrant sprak tientallen behandelaars, patiënten en opleiders in EMDR-therapie. ‘Schoenmaker, blijf bij je leest’, waarschuwt bijzonder hoogleraar angst- en gedragsstoornissen Ad de Jongh (Universiteit van Amsterdam) vooral de maatschappelijk werkers, therapeuten en coaches uit het alternatieve circuit. De Jongh haalde EMDR-therapie twintig jaar geleden naar Nederland en waarschuwt voor de mogelijk ‘ontwrichtende’ werking van traumatherapiebeunhazen, die soms dubieuze claims op hun website doen. Bijvoorbeeld dat oogbewegingen ‘je ziel weerspiegelen’ of dat hun EMDR ‘efficiënter’ werkt dan ‘hoe het standaard wordt aangeboden’.

Bijzonder hoogleraar De Keijser is kritisch over zorgverzekeraars: die vergoeden de alternatieve en volgens hem misleidende EMDR-behandelingen ‘gewoon uit de aanvullende verzekering’. ‘Levensgevaarlijk’, aldus de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie (NVP). Maar de alternatieve behandelaren zelf, en de opleiders met lagere toelatingseisen, halen juist uit naar de ‘elitaire’ of ‘monopolistische’ EMDR-vereniging en bijzonder hoogleraar De Jongh. Wat geeft hun het recht om deze ‘revolutionaire behandeling’ te claimen? Zeker aangezien de inmiddels overleden bedenker van de techniek haar ‘aan de hele wereld’ wilde schenken?

Beeld Van Santen & Bolleurs

In tien minuten een trauma kraken

Zoals Nietzsche zijn geniale ingevingen kreeg tijdens het wandelen, zo ontsproot bij de Amerikaanse psycholoog Francine Shapiro (1948-2019) het eerste zaadje van EMDR ook tijdens een ommetje door het park. Ze had die dag in 1987 last van negatieve gedachten, zou ze later vertellen op conferenties, maar voelde zich na de wandeling lichter. Kon het iets met haar oogbewegingen te maken hebben? Een paar jaar later stuit tandarts en promoverend psycholoog Ad de Jongh (dan begin dertig) op Shapiro’s eerste onderzoek. Zou deze therapie zijn patiënten met tandartsangst kunnen helpen? Hij vertrekt als eerste Nederlander naar de Stanford Universiteit voor een training van Shapiro. Later, bij een tweede cursus, neemt ze De Jongh apart. ‘Of ik wilde helpen de eerste Europese cursussen te organiseren.’

Nu, dik twintig jaar na de eerste cursussen in Amsterdam, wordt de behandelmethode niet alleen bejubeld door een clubje fanatieke wetenschappers, ook beroepsverenigingen van psychiaters en psychologen beschouwen haar als erkend en bewezen. Werd de oogbewegingentherapie ooit nog met wetenschappelijke argusogen bekeken, in 2003 verscheen EMDR-therapie op de lijst van voorkeursbehandelingen van het Trimbos-instituut en inmiddels adviseert Zorginstituut Nederland de techniek samen met cognitieve gedragstherapie zelfs als voorkeursbehandeling bij ptss. De Jongh en andere onderzoekers ontwikkelen nu het ‘snellere en flitsendere’ EMDR 2.0, met nog intensere belasting van het brein. ‘Eerst hadden we drie sessies nodig om één herinnering te kraken.’ Straks moeten geaccrediteerde therapeuten dat ‘in tien minuten’ kunnen.

De toelatingseisen om geaccrediteerd EMDR-behandelaar te worden, zijn hoog. De instapeis van de opleidingen die worden erkend door de VEN is gz-psycholoog. Dat zijn psychologen die na strenge toelatingseisen een tweejarige postdoctorale beroepsopleiding hebben gevolgd. Basispsychologen worden op een paar uitzonderingen na niet toegelaten, alternatieve behandelaars al helemaal niet. Zij kunnen wel terecht bij mensen zoals René Veraar: onder meer sjamaan, reikimaster en ‘EMDR master therapist’, een titel die hij zelf heeft bedacht en die op cliënten net zo professioneel en wetenschappelijk moet overkomen als de wettelijk beschermde titel EMDR practitioner Europe. Honderden door hem getrainde EMDR-therapeuten zijn te vinden op zijn website emdr-therapeuten.nl – bijna niet te onderscheiden van het officiële emdrtherapeuten.nl (zonder streepje). Veraar, die op zijn website niet vermeldt waar of hoe hij EMDR heeft geleerd, claimt dat hij zelf ‘onderzoek doet’ naar EMDR en sinds 2004 zijn ‘eigen methodiek’ heeft ontwikkeld, die ‘zeer effectief’ is. Kortom: hij onderwijst zijn interpretatie van een wetenschappelijke behandeling aan alternatieve behandelaars, die vervolgens op hun website prijken met de ‘wetenschappelijk bewezen techniek’.

‘Misleidend’, aldus De Jongh. ‘Gevaarlijk’, zegt De Keijser. Want: kwetsbare patiënten op zoek naar een goede traumabehandeling raken verzeild in een onlinespinnenweb van therapieaanbieders. Zeker wanneer alternatieve behandelaars door de gemeente worden vergoed of wanneer cliënten er via reguliere instanties naar worden doorverwezen. Zo las de Volkskrant mails waarin Jeugdbescherming Gelderland een leerling van Veraar bestempelt als ‘gekwalificeerd’ voor de EMDR-therapie van een meisje van 10. De betreffende behandelaar prijst zichzelf op haar website aan met ‘psychotherapie’, maar is psychiatrisch verpleegkundige. De vader van het meisje spant nu een rechtszaak aan tegen de verpleegkundige – de therapie zou mogelijk valse misbruikherinneringen bij het meisje versterkt of zelfs veroorzaakt hebben, waardoor hij haar nu ‘al maanden’ niet mag zien. De verpleegkundige wil niet reageren, ook niet na meerdere pogingen. Jeugdbescherming wijst ondertussen naar de gemeente voor ‘de kwaliteitstoets’ van behandelaars, terwijl de gemeente zegt dat ‘de inhoudelijke check’ juist voor Jeugdbescherming is.

Een extremer voorbeeld van uit zijn verband gerukte EMDR-therapie is binnen de dubieuze CREF-methode, bedacht door een oud-politieagent en beoefend door minstens zeventig behandelaars in Nederland. Autisme, adhd maar ook allergieën en kanker hebben hun oorzaak in prenatale trauma’s, zo is het idee. Door hypnose, het liefst liggend op een paard, wordt de patiënt teruggebracht naar de tijd in de baarmoeder – die ervaringen zouden opgeslagen zitten in ‘het celgeheugen’. In hypnose wordt het trauma opgespoord, waarna het met EMDR kan worden behandeld. Weg allergie, weg autisme. Ad de Jongh bestudeerde het EMDR-protocol dat de methode zelf onderwijst en noemt het ‘geen EMDR’, zo zeer wijkt het af van de wetenschappelijk bewezen techniek. Het verwijt: alternatieve behandelaars ‘profiteren van het wetenschappelijke imago en misleiden cliënten, die zo goede zorg mislopen.’ Een cliënt met misbruikverleden bevestigt de afwijkende toepassing tegen de Volkskrant.

Meervoudig trauma

De 61-jarige Hans, die na massaal bloedverlies op het toilet en in het ziekenhuis denkt dat hij doodgaat en daarna met ptss kampt, wendt zich niet tot een alternatieve behandelaar. De huisarts raadt hem aan twee plaatselijke psychologen te bellen. Maar hun EMDR-sessies halen niets uit. Hij denkt dat het aan hem ligt, tot hij wordt doorverwezen naar een nieuwe, gespecialiseerde psycholoog. Die analyseert zijn verhaal opnieuw, ziet dat zijn trauma niet enkelvoudig maar meervoudig is, en begint met het ‘targetten’ van een heel ander beeld: namelijk dat van Hans bloedend op de wc. Na die sessies lukt het Hans ineens om terug te denken aan het moment dat het bloed uit hem stroomde, zonder in paniek te raken. Dan pas begint hij te twijfelen aan de eerste psycholoog die hem daarvoor behandelde. Ook de specialist is kritisch over de eerste therapeut, vertelt ze telefonisch. Waarom bleef ze dezelfde herinnering behandelen als het duidelijk was dat daar niet zijn grootste pijn zat?

Wat vaststaat: Hans’ eerste psycholoog volgde niet de officiële opleiding, maar een goedkopere die slechts twee dagen duurt. De 69-jarige gz-psycholoog Peter Baldé is de grootste aanbieder van zulke opleidingen, in zijn eigen ACT – EMDR Centrum Nederland, waar hij ‘ruim vierduizend’ therapeuten opleidde voor de reguliere zorg. Volgens De Jongh begon hij daarmee omdat hij was afgewezen als supervisor voor de toenmalige EMDR-vereniging. Zelf zegt Baldé dat hij liever ‘eigen baas’ wilde zijn. In een vast supervisortraject gelooft Baldé niet, hij vertrouwt op de expertise van zijn academisch geschoolde cursisten en het zou, kijkend naar de kosten, ‘te weinig opleveren’ om iedereen te toetsen. Alsof je een kind leert schaatsen door alleen uit te leggen hoe het werkt, bekritiseert De Keijser, in plaats van samen het ijs op te gaan. 

De hoogleraar vreest dat Baldés cursisten de traumatherapie minder goed beheersen, de therapie daardoor al snel zien als een kunstje en patiënten ermee kunnen schaden. Voor het behandelen van eenvoudige, enkelvoudige trauma’s is de opleiding van Baldé prima, denkt psycholoog en gedragstherapeut Petra van Alphen uit Veldhoven, die zowel de opleiding bij hem als bij de VEN volgde. Maar voor complexe gevallen miste ze bij Baldé ‘diepgang’. Bij Hans viel de schade mee, vooral omdat hij meteen na zijn mislukte behandeling terechtkon bij een specialist. Veel patiënten hebben dat geluk niet en belanden op een maandenlange wachtlijst, soms met verergerende klachten. 

In zijn verweer zegt Baldé dat ‘niet te concluderen valt’ dat de behandeling van Hans mislukte omdat zijn psycholoog alleen een basiscursus bij hem had gevolgd. Plus: voor het behandelen van complex trauma had de psychologe zelf bij hem kunnen aankloppen voor de tweedaagse verdieping, zegt hij. De VEN mag zijn centrum afkeuren, maar volgens Baldé is er ‘geen bewijs’ dat er iets mis is met zijn opleiding. Andere beroepsverenigingen erkennen die namelijk wel, zegt hij, zoals het Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP), de Nederlandse Vereniging voor Gezondheidszorgpsychologie (NVGzP) en de Vereniging voor Gedragstherapie en Cognitieve Therapie (VGCt).

Het NIP zegt ‘geen oordeel’ te kunnen geven over Baldés opleiding, terwijl het aangeeft wel ‘volledig achter’ de standpunten van de VEN te staan. Later corrigeert het instituut zich: het staat inderdaad achter Baldé, ‘anders hadden we hem niet geaccrediteerd’. De NVGzP laat weten ‘alleen in te stemmen’ met de VEN-opleidingen. ‘We accrediteren niet, dus de opleiding van Peter Baldé kan niet door ons zijn geaccrediteerd.’  Het VGCt zegt Baldés opleiding geaccrediteerd te hebben als ‘nascholing’, maar voegt toe dat patiënten ‘de grootste kans’ hebben op ‘een goede EMDR-therapeut’ bij iemand die een VEN-geaccrediteerde opleiding heeft gevolgd.

‘Therapie is geen wiskunde’

Vanuit de alternatieve behandelaars klinkt een tegengeluid. Het idee van traumatherapiebeunhazen zou zwaar overtrokken zijn. Sterker nog: veel cliënten kiezen voor een coach of therapeut in het alternatieve circuit uit onvrede met reguliere zorginstellingen. Wachtlijsten van maanden, behandelingen van exact 45 minuten, het gevoel dat je een nummer bent. Plus: bij wel geaccrediteerde EMDR-therapeuten slaagt ook niet elke behandeling. Zo werden Ingrids (40) wonden van haar jeugdtrauma’s geopend bij een EMDR-behandelaar met de ‘juiste’ papieren van de VEN, maar die wist er vervolgens ook geen raad mee. Ze belandde een jaar op de wachtlijst van een ggz-instelling. Een jaar waarin ze noodgedwongen tijdelijk stopte met haar studie rechten. ‘De therapie had mijn klachten erger gemaakt.’

Orthopedagoog Vanessa Vos vindt daarnaast dat sommige alternatieve opleidingen zo slecht niet zijn. Ze wilde EMDR toepassen op jonge slachtoffers van huiselijk geweld, maar voldeed niet aan de toelatingseisen van de geaccrediteerde opleiding. Dus volgde ze de uitgebreide cursus van René Veraar, door De Jongh als charlatan neergezet. Later volgde ze alsnog ook de VEN-opleiding. ‘Ik vond niet per se dat die veel beter was. Ja, bij de alternatieve liepen mensen rond door wie ik me niet zou laten behandelen, maar ook mensen die bekwaam overkwamen. Net zoals bij de reguliere opleiding eigenlijk.’ Haar punt: de therapeut als persoon en de klik met cliënt zijn ook doorslaggevend voor een succesvolle behandeling. ‘Therapie is geen wiskunde.’ Zelf wijst Veraar naar de ‘professionalisering’ van de complementaire zorg de afgelopen tien jaar, bijvoorbeeld door de hogere eis van medische en psychosociale basiskennis voor alternatieve behandelaars.

Daarbij: zelfs de bedenker van EMDR vond niet dat de techniek voorbehouden moest zijn aan een elite van gespecialiseerde psychologen en psychiaters. Zij vond dat de techniek zelfs aan maatschappelijk werkers moest worden onderwezen.

Toch lijkt de ‘wildgroei’ aan EMDR-therapeuten en -opleidingen enigszins aan banden te worden gelegd. Zo werken de psychologische beroepsverenigingen samen aan een online kwaliteitsregister van behandelaars, dat uiterlijk in 2030 af moet zijn. Ten slotte pleiten de beroepsgroepen bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor meer opleidingsplekken tot gz-psycholoog. Het doel: het niveau verhogen van de psychologen die nu vaak bij zorginstellingen werken. Soms hebben die alleen in de boeken gezeten bij hun bacheloropleiding psychologie en missen ze behandelervaring. Ze kunnen starten met werken met niet veel anders dan een korte EMDR-training op zak.

Peter Baldé heeft intussen zijn pensioen aangekondigd. Hij draagt zijn EMDR Centrum volgend jaar over aan zijn twee docenten. ‘Als het bestaansrecht blijft hebben, dan bestaat het. Zo niet, dan gaat het vanzelf weg.’ Hans is inmiddels ptss-vrij. Maar hij vreest voor zijn lotgenoten. ‘Sommige mensen halen zich na een mislukte behandeling gekke dingen in het hoofd, denk ik. Grijpen naar de drank, of willen er een eind aan maken.’ Als ex-patiënt ziet hij één oplossing: hogere eisen aan de traumatherapieopleidingen. ‘Als ik in twee dagen kon leren autorijden, zou ik het ook doen. Maar dat kan natuurlijk niet.’

Met medewerking van Serena Frijters. De namen van patiënten Hans en Ingrid zijn gefingeerd, echte namen zijn bij de redactie bekend. Deze publicatie kwam mede tot stand met financiële steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. 

Waarom is EMDR-therapie juist in Nederland zo groot?

In Nederland vindt na de VS het meeste EMDR-onderzoek plaats. Ook telt Nederland wereldwijd de meeste EMDR-therapeuten per hoofd van de bevolking. Een mogelijke verklaring zijn de eerste Europese EMDR-cursussen in Amsterdam, waar meteen veel Nederlanders aanwezig waren. De Jongh ziet daarnaast vruchtbare grond in de ‘sterke Nederlandse cultuur van traumazorg en -onderzoek’, die opkwam na de Tweede Wereldoorlog. In de VS staan EMDR-therapeuten en cognitief gedragstherapeuten ten slotte vanaf het begin lijnrecht tegenover elkaar (‘als Democraten en Republikeinen’), terwijl ze in Nederland vanaf het begin samenwerken. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden