'Trump leeft in een waanwereld'

Psychologen kennen het type van de nieuwe Amerikaanse president wel: Donald Trump vertoont alle kenmerken van de klassieke narcist. Wat moeten we daar verder mee?

Beeld epa

De Marble Collegiate Church in Manhattan was gevuld voor de uitvaartdienst van Fred Trump, geslaagd projectontwikkelaar en vader van de man die president van de Verenigde Staten zou worden. Kinderen en kleinkinderen haalden liefdevolle herinneringen op aan de zakenman die het ver had geschopt in het leven. Woorden van verdriet en bewondering. Totdat zoon Donald het woord nam. Die was ook lovend, maar dan over zichzelf. De belangrijkste prestatie die zijn vader had geleverd was het grootbrengen van een briljante en beroemde zoon.

'Bij de begrafenis bleef hij zichzelf maar op de borst kloppen', meldt Gwenda Blair in The Trumps, de biografie van drie generaties Trump. Ze beschrijft hoe Donald Trump het laatste afscheid van zijn vader aangrijpt om de aandacht op zichzelf te vestigen. 'De woorden 'ik' en 'mijn' overschaduwden 'hij' en 'zijn'. Er was geen droefheid, alleen succes.' Het was een 'verbazingwekkend vertoon van zelfingenomenheid', aldus Blair in 2000.

Narcisme

Zeventien jaar later zit de man die geen bescheidenheid lijkt te kennen in het Witte Huis. De hoop van velen dat hij zich daar minder grillig zou gedragen dan tijdens de verkiezingscampagne is inmiddels ijdel gebleken. De eerste dagen van zijn presidentschap hebben de vrees voor de onbezonnenheid van zijn beleidsdaden alleen maar aangewakkerd. Critici betwijfelen of hij het geschikte karakter heeft om het machtigste land ter wereld te leiden. Daarom de vraag aan wetenschappers: hoe beoordelen zij zijn persoonlijkheid? En, hoe kun je het beste omgaan met iemand als Donald Trump?

Donald Trump vertoont klassieke kenmerken van narcisme, stelt George Simon. Hij is klinisch psycholoog in Arkansas en heeft zich gespecialiseerd in manipulatief gedrag. Trumps narcistische trekken vormen ideaal lesmateriaal, laat hij per mail weten. Hij somt op: 'De minachting voor degenen die in zijn ogen zwak zijn, ineffectief, dom of niet weten hoe ze moeten winnen. Het opscheppen over zijn capaciteiten. Zijn onverschilligheid voor wat anderen denken. Zijn neiging om zonder wroeging of terughoudendheid uit te halen naar degenen die hem uitdagen, met als rechtvaardiging dat zij hem eerst aanvielen.'

Martin Appelo, psycholoog, gedragstherapeut en auteur van Een spiegel voor narcisten, onderschrijft de waarneming van Simon. 'De uiterlijke kenmerken van narcisme passen perfect bij Donald Trump.' Narcisme heeft drie kernsyndromen, legt hij uit. Het investeren in jezelf, in een relatie geen rekening houden met de ander en het afstoten van mensen die het niet met je eens zijn.

Donald Trump lijkt verslaafd aan zijn eigen naam. Een eindeloze reeks gebouwen, instellingen en producten draagt zijn achternaam. Er zijn Trump-towers, Trump-hotels, Trump-golfbanen, Trump-parfum en nog veel meer. Appelo: 'Dit lijkt op de koningin in het sprookje van Sneeuwwitje die aan de spiegel vraagt wie de mooiste van het land is. Het investeren van energie in het verheerlijken van jezelf is een belangrijk kenmerk van narcisme.'

Beeld epa

Geen verbinding

Appelo ziet in Trump iemand die uitsluitend op zichzelf is gericht. Hij is met niemand intiem. 'Trump maakt geen verbinding, ook niet met zijn vrouw of zoontje.' Als anderen hem ergens op aanspreken maakt hij nooit excuses. Hij gaat niet in gesprek om een compromis te bereiken. 'Dan serveert hij iemand rücksichtslos af.'

Howard Gardner, als cognitief psycholoog verbonden aan de Harvard-universiteit, sluit zich daarbij aan. Typerend vindt hij de woorden die Trump uitsprak bij het aanvaarden van de Republikeinse nominatie: I alone can fix it. 'Trump combineert een ongewone gerichtheid op zichzelf, zijn naam en zijn imago met een onredelijke toeëigening van macht. Hij wordt volledig in beslag genomen door zichzelf. Zijn aandacht gaat uit naar elke verwijzing naar hem in taal of beeld en hij reageert opvallend snel op lof of kritiek.'

Hoe moeten we de structurele leugens van Trump duiden? Hij liegt zelfs over zaken die voor iedereen duidelijk zijn, zoals het tegenvallende bezoekersaantal bij zijn inauguratie. Appelo: 'Een echte narcist vindt niet dat hij liegt. Hij gaat ervan uit dat de ander de werkelijkheid moet accepteren zoals hij die presenteert - ook al wordt die steeds aangepast.'

Jaap van Ginneken, psycholoog en auteur van boeken over leiderschap en macht, beschouwt het liegen van Trump als een verdedigingsmechanisme. 'Hij kan geen enkele kwetsing van zijn ego verdragen. Hij mobiliseert zijn cognitieve systeem om elke potentiële kwetsing te neutraliseren. Leugens dienen om zijn wereldbeeld kloppend te houden.'

Trump is niet de enige politicus met narcistische trekken. Deze eigenschappen zijn wel vaker te bespeuren bij personen op hoge posities in politiek en bedrijfsleven. Ze helpen iemand te stijgen naar de top van de apenrots, zegt Van Ginneken. Maar hebben ze bij Trump ziekelijke vormen aangenomen? Is er bij hem sprake van een persoonlijkheidsstoornis?

Ja, meent Van Ginneken. 'Ik kijk natuurlijk van afstand naar Trump, maar ik heb dit soort onderwerpen goed bestudeerd. Ik denk dat alle deskundigen het erover eens zijn dat dit een vrij eenduidig geval van een narcistische stoornis is.'

Appelo is voorzichtiger: 'In ons vak is het gebruikelijk geen diagnostische uitspraken te doen over mensen die je niet hebt gesproken. Je kunt pas van een narcistische stoornis spreken als je het levensverhaal van iemand goed kent. Daarom houd ik het bij deze formulering: Wanneer je Trump beoordeelt op zijn doen en laten, is duidelijk dat hij voldoet aan de uiterlijke kenmerken van narcisme. Dit impliceert niet automatisch dat hij aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis lijdt.'

Ook Gardner onderstreept dat hij geen diagnose wil stellen. 'Zulke karaktertrekken worden pathologisch als ze destructief worden voor zichzelf of voor anderen. Tot nu toe is Trumps narcisme hem van dienst geweest. Of ze de rest van de wereld ook van dienst zijn, zullen we de komende tijd ontdekken.'

Simon waagt zich evenmin aan een 'leunstoel-diagnose' omdat dit onethisch zou zijn. Trump is aanmatigend en grof, zegt hij, maar dat maakt hem niet per se ziekelijker dan anderen die met narcistische trekken behept zijn.

Inmiddels is een onlinepetitie, waarin wordt opgeroepen president Trump te vervangen omdat hij de 'kenmerken vertoont van een ernstige geestesziekte' meer dan 14 duizend keer ondertekend. Trump zou 'psychologisch incapabel zijn' om de taken en verplichtingen van de president uit te voeren.

De petitie is een initiatief van John Gartner, vrijgevestigd psycholoog in Baltimore en New York. Volgens Gartner, die Trump nooit heeft onderzocht, lijdt de president aan narcistische, antisociale en paranoïde persoonlijkheidsstoornissen, zo zei hij deze week in Psychology Today. Hij is zich ervan bewust dat hij met deze 'diagnose op afstand' de erecode van zijn beroepsgroep schendt. Dat doet hij om de Amerikanen te wijzen op het gevaar dat Trump oplevert.

Al voor de inauguratie uitten drie Amerikaanse psychiaters in een brief aan president Obama hun 'ernstige bezorgdheid' over de geestelijke stabiliteit van zijn opvolger. Ze bespeurden bij Trump symptomen van grootheidswaan, overgevoeligheid voor kritiek en het onvermogen om fantasie en werkelijkheid uit elkaar te houden. De psychiaters, onder wie een hoogleraar van Harvard, drongen er - tevergeefs - op aan Trump te onderwerpen aan een psychiatrisch onderzoek door onafhankelijke specialisten. Nu Trump president is geven zij geen toelichting. 'We hebben besloten dat we de brief voor zichzelf laten spreken.'

Beeld anp

Omgaan met een impulsieve man als Trump is lastig, daarover zijn de deskundigen het eens. Wat zouden zij de mensen die met de president te maken krijgen adviseren?

Trumps gedrag is moeilijk te voorspellen, zegt Ben Michaelis, klinisch psycholoog in New York. 'Maar je kunt wel voorspellen dat alles wat Trump beschouwt als minachting en alles wat zijn intelligentie of autoriteit in twijfel trekt, zal worden beantwoord met razernij. Personen met de eigenschappen van Trump kunnen het beste krachtig tegemoet worden getreden. Dus, mijn advies voor iedereen die met hem te maken krijgt: wees sterk en standvastig.'

Je kunt tegen narcisten behoorlijk veel zeggen en zelfs vraagtekens plaatsen bij hun besluiten, meent George Simon. Zolang je hun 'grootheid' maar niet betwist. 'Je kunt betrekkelijk rechtdoorzee zijn, zolang je hen het idee geeft dat je hen helpt bij het handhaven van hun speciale en superieure positie. Als je dat tenminste kunt opbrengen.'

Martin Appelo geeft enkele basisregels voor de omgang met een narcist: zeg eerst iets vriendelijks voordat je commentaar geeft. Een narcist denkt zwart-wit en zal altijd eerst nagaan of de kust veilig is. Voelt het niet 100 procent veilig, dan gaat hij of zij in de aanval. Als je eerst iets positiefs zegt, concludeert de narcist dat het veilig is en wordt hij of zij minder snel boos. 'Dus tijdens de afwas moet je niet zeggen: dit kopje is niet schoon, maar: liefje, dit kopje is niet schoon. Dat klinkt kinderachtig en dat is het ook. De narcist is in zijn jeugd niet geliefd of juist verwend geweest. In het heden kan het alleen maar goed gaan als het kleine kind in de narcist wordt gerustgesteld.'

Nog een tip: wees duidelijk. Appelo: 'Mensen praten vaak voorzichtig tegen narcisten omdat ze bang zijn iets verkeerds te zeggen. Ze formuleren vaag. Vaagheid is onduidelijk en onduidelijkheid is voor de narcist onveilig. Het gevoel van onveiligheid is een teken om in de aanval te gaan. Als je wilt voorkomen dat een narcist boos wordt, moet je duidelijk communiceren.'

Grenzen

En, adviseert Appelo, houd je eigen grenzen in de gaten. Laat de narcist niet over jouw grenzen heen gaan. 'Zeg tegen hem of haar: ik wil graag contact met je, maar niet als je mij uitscheldt. En laat vervolgens zien dat je aan die grens vasthoudt. Dus zodra de ander gaat schelden, ga je weg.'

Van Ginneken acht de kans dat de president zijn gedrag de komende jaren zal aanpassen gering. 'Hij luistert naar mensen die geloven in nepnieuws en een vertekend beeld van de wereld hebben. Hij blijft reageren in tweets als hij zich aangevallen voelt en negeert diplomatieke omgangsvormen. Hij overschat zijn capaciteiten om het land verder te helpen. Hij probeert de aandacht vast te houden met simplistische maatregelen die complexe problemen moeten oplossen. Hij leeft waarschijnlijk in een waanwereld.'

Volgens Appelo past Trump goed bij de narcistische tendensen die hij waarneemt in het huidige Amerika, waar het isolationisme bij tijd en wijlen de kop opsteekt. 'Als een narcist wordt geraakt waar hij zich kwetsbaar voelt dan zie je vaak dat hij vernietigend naar buiten treedt. Amerika is in zijn ziel geraakt door 9/11. Bush heeft woedend uitgehaald om het kwaad uit te roeien. Dat is niet gelukt en dan is de reactie van een narcist om zich op zichzelf terug te trekken. We bevinden ons nu in de fase dat de narcistische Amerikaanse samenleving zich terugtrekt aan de hand van Trump.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden