Triomf van het snelle nut

Dreigen met weglopen? Er is niks te dreigen, alle kaarten liggen immers al op tafel. Alles of niets, was het....

De Landelijke Onderzoekschool Theoretische Natuurkunde (LOTN), een van de laatste elf mededingers, wordt geen toponderzoekschool. Dat kan zelfs betekenen dat een hele jonge garde briljante theoretici uit Nederland zal vertrekken. Maar dat is all in the game, zegt prof. dr. ir. Sander Bais van de onderzoekschool. 'Die jongens hebben de aanbiedingen van Princeton en Harvard al zo lang op zak.'

Soit. Wat hem steekt, écht steekt, is wat er wél is voorgedragen als top. Onderzoekscholen in de katalyse, glasvezels, genen, nieuwe materialen. Ongetwijfeld top. Maar hoe kan het dat in een competitie op absolute kwaliteit, uitgerekend toegepast werk zo hoog scoort?

De waardering voor echt fundamenteel onderzoek, constateert hij dezer dagen, neemt steeds verder af. Onderzoek waarvan je alleen de vragen hebt en verder geen idee waar het zal eindigen, behalve bij nieuw inzicht. 'Zelfs als we zuiver op kwaliteit zeggen te oordelen, ligt het nut kennelijk al op de loer.'

Bais: 'Nut impliceert denken op korte termijn en dat spreekt de politiek momenteel duidelijk aan. Concentratie op economisch veelbelovend onderzoek sluit je gemakkelijk af van de grote verrassing die in fundamenteel werk juist de enige drijfveer is. Daar zoek je de rare inzichten met soms ver reikende consequenties, ook technisch, maar zonder termijnstelling.

'Neem de quantummechanica, begonnen in de jaren twintig. Dat lijkt een oude, ingewikkelde theorie, maar zónder was de moderne manipulatie van materialen ondenkbaar. Als Erwin Schrödinger patent had kunnen nemen op zijn vergelijkingen, was Bill Gates met hem vergeleken een armoedzaaier geweest. Dergelijke basiskennis heeft zoveel indirecte invloed dat het moeilijk te meten wordt.

'Wat voor innovatie telt, is dat je toegang houdt tot nieuwe inzichten, waar ook ter wereld. Alles ligt voor het oprapen in de tijdschriften, dus het lijkt simpel. Maar je moet wel de mensen hebben die precies weten wat er staat, die kunnen inschatten of we ergens in mee moeten. Wetenschap is precies als topsport. Op de tribune hoor je niets over de fijne kneepjes die in de kleedkamers worden besproken. Je moet meedoen. En daarvoor moet je goed zijn.

'Fundamenteel werk als in de natuurkunde is over zijn hoogtepunt heen, zeggen sommigen. De moleculaire chemie is dynamischer en belooft veel meer.

Dat laatste mag zo zijn, maar wil dat zeggen dat je fysica moet opdoeken? Biochemie rendeert momenteel op kortere termijn, dat is het verschil. Maar beiden zijn belangrijk.

'Amerikanen kennen de bron van hun weelde. Clinton wil de komende tien jaar het budget voor fundamenteel onderzoek verdubbelen. Innovatie van vandaag drijft op fundamentele research van jaren geleden, beseffen de Amerikanen.

'Het is niet: die lui eisen maar geld en daarna hoor je nooit meer iets. Daarna hoor je dus wel iets, alleen als de productontwikkelaars allang weer weg zijn en vijftien jaar later dan de heren Kok, Ritzen en Wijers kennelijk verwachten.

'Helaas vergt het tegenwoordig de communicatieve vaardigheden van een autoverkoper om in de academische wereld te overleven. Het is maar goed dat het onderzoek zo boeit, anders was het hier niet te harden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden