INTERVIEW

'Toon migratiedebat was altijd al: ze zijn anders'

De ene migrant lijkt meer welkom dan de andere. Het zijn volgens de historicus vooral de culturele en religieuze verschillen die angst aanjagen.

Elizabeth Buettner. Beeld Jeroen Oerlemans

De Poolse loodgieter speelt momenteel een hoofdrol in het Brexit-debat. Het archetype staat in Groot-Brittannië symbool voor onwenselijke arbeidsmigratie. Opmerkelijk, vindt historicus Elizabeth Buettner, als je bedenkt dat de meeste Britten nog geen halve eeuw geleden hun schouders ophaalden over migrerende Oost-Europeanen. Buettner, gespecialiseerd in dekolonisatie en de verschillende migratiestromen naar en binnen Europa sinds 1945, spreekt vandaag haar oratie uit aan de Universiteit van Amsterdam.

Dus Polen waren ooit populair in Engeland?

'Dat woord zou ik niet kiezen. Maar ze waren niet controversieel. Voor ik naar Nederland kwam, werkte ik in Groot-Brittannië. Het viel mij als buitenstaander (Buettner is Amerikaanse, red.) en historicus op dat de argumenten in het Brexit-debat van weinig historisch inzicht getuigen. In de jaren veertig en vijftig kwamen er behoorlijk veel Polen en andere groepen Oost-Europeanen naar Groot-Brittannië - daar hoor je nooit iemand over.'

Waarom niet?

'Omdat er andere groepen migranten waren die toen meer aandacht kregen: de migranten uit de voormalige koloniën in het Caribisch gebied, zoals de Jamaicanen of migranten uit India en Pakistan.'

Het lijkt wel alsof er altijd een groep nieuwkomers is die als minst wenselijk wordt bezien door de ontvangende samenleving.

'De casus die ik graag als voorbeeld gebruik, zijn de Portugezen in Frankrijk. Vanaf het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw kwamen er be grote aantallen laaggeschoolde Portugezen naar Frankrijk. Rond 1980 waren dat er 800 duizend. Ze waren vaak illegaal en spraken geen Frans, ze hadden rotbaantjes en woonden in slechte huizen, maar vrijwel niemand had het er ooit over.

'Tegelijkertijd kwamen er veel Algerijnen naar Frankrijk, die - afkomstig uit een voormalige kolonie - Frans staatsburger waren en de taal spraken, toch werden zij vanaf het begin als fundamenteel anders gezien. Dat fascineert me.'

Kunt u het verklaren?

'Het gaat niet per se om de aantallen. Het zit hem vooral in de focus op culturele verschillen die voor angst zorgt. En de religieuze verschillen. De islamofobiewas zeker nog niet zo groot als nu, maar hij was ook zestig jaar geleden al aanwezig.

'Algerijnen werden als de cultureel anders gezien en Portugezen als cultureel eigen. Voor de Fransman was dé vreemdeling al snel een moslim. Toen speelde de islam in andere Europese landen nog geen rol van betekenis.

'De Britten waren in de jaren zestig erg gefocust op de sikhs uit India, die werden eruit gepikt als problematische groep. Ze zagen er vreemd uit, waren naar binnen gekeerd, ze willen niet integreren - volgens de publieke opinie. Terwijl niemand het tegenwoordig nog over sikhs heeft. Een beetje als met de Hindoestanen in Nederland, van hen zeggen mensen ook: kijk dat is een groep waar we nooit last van hebben.'

Waarom is de ene migrant 'erger' dan de andere?

'Dat heeft met associaties en stereotyperingen te maken. De eerste migranten uit de voormalige koloniën in Groot-Brittannië waren de creolen uit de Cariben. Die stonden voor criminaliteit, seksueel overschrijdend gedrag en drugs. En nog altijd hebben zijn die labels niet helemaal losgelaten. Al is de meest onwenselijke migrant in heel Europa nu waarschijnlijk toch een moslim - ongeacht het land van herkomst.'

Is de reactie op migranten in Europa nu anders dan vijftig of zestig jaar geleden?

'Het voornaamste verschil is dat veel migranten destijds juridisch het recht hadden om zich in het moederland te vestigen, de eerste jaren althans. Dat opendeurbeleid is vrij snel stopgezet. Maar qua publieke opinie denk ik dat de toon van het migratiedebat ongewijzigd is.

'Ze zijn anders en ze zullen er nooit echt bij horen, was de tendens in Groot-Brittannië. Behalve als je blank was. Blank zijn was een soort vrijbrief voor erbij mogen horen. Je hoort het ook in het woordgebruik terug. Ik weet niet of jullie dat in Nederland ook kennen, maar in Engeland is het heel gebruikelijk om het over tweede of derde generatie migranten te hebben. Maar dat is een soort drogformulering. Ze zijn hier geboren, dus het zijn per definitie geen migranten. Zulke terminologie bewerkstelligt buitensluiting.'

Heeft u ook nog iets optimistisch te melden over de multiculturele samenleving?

'Ze zijn soms lastiger te vinden in bronnen voor een historicus, maar een groot deel van de mensen leeft natuurlijk gewoon het alledaagse leven. De multiculturele samen- leving is voor de meeste van ons een voldongen feit en het leven gaat door. En als je de gemiddelde Brit had verteld dat een curry over veertig jaar het populairste eten in zijn land zou zijn, had hij je verbaasd aangekeken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.