Tonen de ebola-overlevers de uitweg?

Geneeskunde Wereldwijd werken aan een ebolavaccin

Wie ebola overleeft is immuun voor het virus, zou je zeggen. Kan dit een wapen worden in de strijd tegen het dodelijke virus?

Marktkoopvrouw Sontay Masselay is genezen van ebola. Foto Getty

Hun buurman, kind, moeder of broer is inmiddels overleden, maar zij hadden 'geluk'. Hun lijf won de strijd tegen het dodelijke virus en nu zorgen ze voor hun lotgenoten. Zonder witte pakken en plastic gezichtsbescherming zijn ze een opmerkelijke verschijning in de ziekenhuizen van Guinee, Liberia en Sierra Leone: medisch personeel dat slechts met mondkapje en latex handschoenen voor ebola-patiënten zorgt. Het zijn overlevers van de ziekte, die nu immuun zijn.

Maar hoe zeker is het eigenlijk dat zij geen gevaar meer lopen?

Na genezing zijn mensen immuun, zegt Martin Grobusch, hoogleraar tropische geneeskunde en reizigersgeneeskunde van het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, maar hoe lang die immuniteit duurt, weten we niet. 'Er zijn geen gevallen bekend van mensen die voor een tweede keer besmet raakten met ebola, maar of de immuniteit permanent is, weten we gewoon niet.'

Sinds het ebolavirus in 1976 voor het eerst opdook in Soedan (de naam werd kort hierop in Congo gegeven) zijn er voornamelijk kleine uitbraken in geïsoleerde gebieden geweest, zegt Grobusch. Om zeker te weten of iemand permanent immuun is, moet het genezen lichaam worden uitgedaagd, zoals Grobusch het noemt. 'Feitelijk zou je moeten proberen deze personen te besmetten, maar daar heb je een onderzoeksinfrastructuur voor nodig, die tot op heden ontbrak. Onze kennis is daarom beperkt.'

Ook Marion Koopmans, hoogleraar virologie aan het Erasmus MC in Rotterdam, zegt dat we relatief weinig van ebola weten omdat de ziekte zich tot op heden ophield in afgelegen dorpjes in het centraal-Afrikaanse regenwoud. 'Het gaat om gebieden waar amper sprake is van georganiseerde zorg, laat staan van een infrastructuur voor systematisch wetenschappelijk onderzoek.'

Behalve de survivors, zoals de overlevenden in West-Afrika worden genoemd, bestaat er nog een groep mensen die ongevoelig is voor het virus. 'Er zijn mensen aangetroffen die antilichamen in hun bloed hebben zonder dat ze ziek zijn geweest', zegt Grobusch. Zij zijn besmet geraakt maar niet ziek geworden: een bekend fenomeen bij infectieziekten.

Foto John Moore/Getty

Waarom de een wel overleeft en de ander niet, is onbekend. Wel bevatten de antistoffen in het bloed van overlevers of mensen die niet ziek zijn geworden de sleutel tot een mogelijk geneesmiddel of vaccin tegen ebola.

Er is slechts één probleem: er is te weinig tijd. 'Het gebruik van een serum is in theorie een goede methode om mensen beter te maken', zegt Grobusch. Maar er is simpelweg te weinig onderzoeksinformatie om nu te stellen dat een serum geneest.

Er zijn wel mensen genezen na behandeling met serum, zegt virologe Koopmans. 'Maar dat zegt niets. Zij waren mogelijk ook genezen zonder.'

Het maken van serum is - in tegenstelling tot het ontwikkelen van een vaccin - relatief eenvoudig. Bloed wordt gecentrifugeerd waardoor de bloedcellen eruit worden gefilterd en bloedplasma met de antistoffen overblijft. Dit bloedplasma wordt gecontroleerd op andere ziekten zoals hiv en is vervolgens paraat voor toediening.

Foto de Volkskrant

Maar hoewel de wereldgezondheidsorganisatie WHO aankondigde binnen enkele weken met het systematische gebruik van serum te beginnen, doet dit niets af aan de onzekerheid over de werking. Zoals Grobusch cru vaststelt: 'Het gebruik zal vooral onze kennis vergroten.'

In grote lijnen zijn er op dit moment wereldwijd drie vaccins in ontwikkeling. Trajecten die normaal gesproken jaren in beslag nemen, worden nu in slechts enkele maanden doorlopen. De inzet van experimentele medicijnen en vaccins kan gevaarlijk zijn. Nieuwe middelen kunnen aanzienlijke bijwerkingen hebben, uiteenlopend van milde uitslag tot de dood.

Veel vaccins zitten in de eerste testfase, waarin gezonde jongemannen ze toegediend krijgen. De vragen in die fase zijn eenvoudig, zegt Grobusch. 'Worden ze ziek door bijwerkingen of niet en ontwikkelen ze voldoende antilichamen?'

Hoewel in detail verschillend, werken de vaccins globaal hetzelfde: er wordt een gen van het ebolavirus verpakt in een onschadelijk dragervirus (bijvoorbeeld een dierlijk verkoudheidvirus) om het te kunnen toedienen. Dat gen bevat de genetische code voor een ebolavirus-eiwit dat aan de buitenkant van het ebolavirus zit. Cellen die worden geïnfecteerd met het dragervirus maken dit eiwit vervolgens na zonder dat de persoon ziek wordt. Op die manier moet het immuunsysteem van de ingespotene ebola leren herkennen en in actie komen.

En dan komen direct de ethische vraagstukken om de hoek. Want wie krijgen bij beperkte beschikbaarheid als eerste een vaccin, en mogen mensen gebruikt worden als testgroep en dus een placebo ontvangen? Hulporganisaties als Artsen zonder Grenzen vinden van niet - maar hoe moet anders worden vastgesteld of het vaccin werkt, stellen de farmaceuten.

Ook de logistiek is niet eenvoudig. Vaccins (in injectievorm) moeten over het algemeen bij zeer lage temperaturen worden opgeslagen, wat op de meer afgelegen plekken in de West-Afrikaanse landen tamelijk lastig kan zijn.

Foto John Moore/Getty

De voorspelling van diverse concerns dat er begin 2015 een vaccin op de markt zal zijn, noemt Grobusch van het AMC optimistisch. 'Eind 2015 lijkt me realistischer, helaas.' De kans dat de huidige epidemie dan op eigen kracht al is geslonken, is groot.

Tot die tijd, zegt virologe Koopmans, blijft het isoleren van patiënten en het monitoren van mensen met wie zij in contact zijn gekomen de belangrijkste strategie in de strijd tegen ebola.

De grote spelers

Farmaceut GlaxoSmithKline (GSK) werkt met de Amerikaanse National Institutes of Health (NIH) aan een vaccin op basis van een onschadelijk gemaakt verkoudheidsvirus van apen. De ontwikkeling van dit vaccin is het verst. Het virus dient als drager van genetisch materiaal van ebola, toediening moet leiden tot een immuunrespons. Bij een kleine groep apen lijkt het vaccin te hebben gewerkt. In september zijn in de VS tien vrijwilligers met het vaccin geïnjecteerd. Tot nu toe zijn bij hen geen bijwerkingen geconstateerd. Meer proeven zijn nodig.

Farmacieconcern Johnson & Johnson heeft een vaccin dat bestaat uit twee componenten. Het eerste bestanddeel is een inactief verkoudheidsvirus, waarin een gen met een ebola-eiwit is verpakt. Dat moet een immuunrespons in het lichaam opwekken, die met een tweede component - gebaseerd op een pokkenvaccin - wordt versterkt. Bij apen heeft het middel zijn werking bewezen. Vanaf januari wordt het vaccin getest op mensen.

Bij het Public Health Agency van Canada is een derde variant in ontwikkeling. Dit vaccin maakt gebruik van een genetisch gemanipuleerde versie van een virus waarvoor bepaalde diersoorten vatbaar zijn. Bij de eerste test zijn 39 proefpersonen ingeënt met oplopende doses van het vaccin of een placebo. Proeven in Europa lopen, in Afrika starten ze komende week.

ZMapp is het meest genoemde experimentele medicijn tegen ebola. Dit serum is een melange van drie antistoffen die bij apen voor genezing zorgde - mits binnen twee etmalen na besmetting toegediend. Of het ook bij mensen werkt, is onduidelijk. Ook is het maken van ZMapp lastig en tijdrovend.

Farmaceut GlaxoSmithKline (GSK) werkt met de Amerikaanse National Institutes of Health (NIH) aan een vaccin op basis van een onschadelijk gemaakt verkoudheidsvirus van apen. De ontwikkeling van dit vaccin is het verst. Het virus dient als drager van genetisch materiaal van ebola, toediening moet leiden tot een immuunrespons. Bij een kleine groep apen lijkt het vaccin te hebben gewerkt. In september zijn in de VS tien vrijwilligers met het vaccin geïnjecteerd. Tot nu toe zijn bij hen geen bijwerkingen geconstateerd. Meer proeven zijn nodig.

Farmacieconcern Johnson & Johnson heeft een vaccin dat bestaat uit twee componenten. Het eerste bestanddeel is een inactief verkoudheidsvirus, waarin een gen met een ebola-eiwit is verpakt. Dat moet een immuunrespons in het lichaam opwekken, die met een tweede component - gebaseerd op een pokkenvaccin - wordt versterkt. Bij apen heeft het middel zijn werking bewezen. Vanaf januari wordt het vaccin getest op mensen.

Bij het Public Health Agency van Canada is een derde variant in ontwikkeling. Dit vaccin maakt gebruik van een genetisch gemanipuleerde versie van een virus waarvoor bepaalde diersoorten vatbaar zijn. Bij de eerste test zijn 39 proefpersonen ingeënt met oplopende doses van het vaccin of een placebo. Proeven in Europa lopen, in Afrika starten ze komende week.

ZMapp is het meest genoemde experimentele medicijn tegen ebola. Dit serum is een melange van drie antistoffen die bij apen voor genezing zorgde - mits binnen twee etmalen na besmetting toegediend. Of het ook bij mensen werkt, is onduidelijk. Ook is het maken van ZMapp lastig en tijdrovend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.