Medische doorbraakPolio

Toen het aantal kinderverlammingen sterk toenam, werd er snel een poliovaccin gekozen

Houd moed. In het verleden wisten wetenschappers gigantische gezondheidscrises te bezweren. Deze week: polio.

Beeld Olivier Heiligers

Wat was het probleem?

Niemand zag het aankomen. Begin vorige eeuw, toen eindelijk de cholera-epidemie was verdreven met schone riolering en andere bekende infectieziekten op de uitroeiingslijstjes stonden, dook plotseling een compléét nieuwe ziekte op: polio. Alles eraan was aanvankelijk onbekend: de verlammingsverschijnselen bij kinderen, het virus zelf, en de snelle verspreiding ervan, vooral in grote steden.

Paradoxaal genoeg openbaart het poliovirus zich juist doordát de hygiëne verbeterde, vertelt Hans van Vliet, programmamanager van het Rijksvaccinatieprogramma van het RIVM en poliogeschiedenis-expert. Het virus, dat zich vooral via besmet drinkwater verspreidt, bereikte mensen in de alsmaar schonere stad steeds vaker na hun babytijd. En waar baby’s tenminste nog bescherming genieten van moeders afweerstoffen uit moedermelk, missen oudere kinderen zo’n gratis verdedigingslinie. Gevolg: het altijd onopgemerkte virus kon ineens tekeergaan. Een op de honderd besmette kinderen raakte verlamd, soms bij de ademhalingsspieren; levensgevaarlijk dus.

Tot ruim in de jaren vijftig proberen artsen de ergst getroffen poliopatiënten te helpen ademen. Wondermiddelen ontbreken. Ook de bekende ijzeren long was er geen, zegt medisch historicus Mieneke te Hennepe. Zij is tevens conservator bij Rijksmuseum Boerhaave waar een exemplaar van Philips staat: een gigantische stalen cabine waarin een heel mens past. ‘Artsen omschrijven de resultaten met poliopatiënten achteraf als teleurstellend’, zegt ze. De meeste overlijden alsnog. Eén dokter noemt de behandeling voor hen zelfs een ‘doelloze marteling’.

Het keerpunt

Wanneer de arts Bjørn Ibsen tijdens een polio-uitbraak in 1952 bedenkt dat veel poliopatiënten in de ijzeren long onnodig stikken in slijmophopingen, besluit hij op een rigoureus andere manier te beademen. Via een opening in de hals brengt hij een buis direct de luchtpijp in. Aan het andere eind van de buis: een rubberen zak, waar aanvankelijk Deense geneeskundestudenten in knijpen om verse lucht door de buis te pompen. De poliosterfte daar daalt van 90 procent naar 25. Deze beademingstechniek blijkt toevallig heel geschikt voor de intensivecareafdelingen die dan al overal in opkomst zijn.

Maar een vaccin, dat zou pas écht mooi zijn. Meerdere soorten waren in de race, maar er woedden forse discussies over de beste keus, zegt Van Vliet. ‘Deskundigen twijfelden over hoelang zo’n vaccin immuniteit zou bieden. Als mensen na een paar jaar alsnog het poliovirus kregen, zou je misschien zelfs meer verlammingen zien.’

Maar de discussie was gauw klaar toen polio Nederland ernstig trof in 1956, met liefst 1.784 kinderverlammingen. Nederland ging direct voor het eerst beschikbare vaccin, ontwikkeld door Jonas Salk. Praktisch iedereen kreeg de prik: het was de aftrap voor het Rijksvaccinatieprogramma. Tegen de tijd dat ook een ander vaccin beschikbaar kwam, was polio in Nederland dankzij de hoge vaccinatiegraad al zo goed als uitgeroeid.

Hoe staat het er nu voor?

In de herfst van 2019 meldt de Wereldgezondheidsorganisatie een succes: twee van de drie soorten poliovirussen zijn officieel uitgeroeid, dankzij vaccinaties. Toch zijn er veel kleine uitbraken en waart één stam nog vrij rond in Pakistan en Afghanistan. Polio raasde voor de laatste keer in 1992 en 1993 door de Nederlandse bijbelgordel, waar veel mensen om geloofsredenen zich niet laten vaccineren.

Wekelijks beschrijft Ronald Veldhuizen een medische doorbraak. Vorige week richtte hij zich op de ernstige epidemie aan hartziekten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden