Toegepaste rhythm and blues

Jaap Haartsen staat aan de wieg van een technologische revolutie. Dankzij een radiochip die in alle mogelijke apparatuur kan ingebouwd, wordt de draadverbinding een anachronisme....

BLUETOOTH is een van de belangrijkste vernieuwingen in de elektronica-industrie, en niemand die weet wie Jaap Haartsen is. Toch ziet de wereld er straks een beetje anders uit door deze 36-jarige Nederlandse uitvinder.

Dankzij hem spreken huishoudelijke apparaten vanaf het einde van dit jaar in dezelfde taal. Draadloos. Talloze toepassingen zijn al bedacht, en iedere dag fantaseren de uitvinders er nieuwe bij. Een oordopje met microfoon voorkomt dat een zaktelefoon nog uit jas of tas moet worden gevist. Dezelfde telefoon verbindt een draagbare computer draadloos met het Internet. De computer op zijn beurt maakt automatisch contact maakt met de dichtstbijzijnde printer. Een elektronische strippenkaart berekent automatisch de prijs van een tramritje. Een chipknip blijft in de portemonnee en dient niet alleen voor betalingen, maar ook voor automatische identificatie.

'Bluetooth zal zéér belangrijk worden', zegt Cees Jan Koomen, directeur van Philips Home Networking in Silicon Valley bij San Francisco. En hij is niet de enige die de loftrompet steekt over de technologie - ruim 650 computer- en elektronicabedrijven omarmen Bluetooth. Zelden veroverde een nieuwe technologie zoveel steun in zo korte tijd.

Maar Jaap wie? Nee, die kent hij niet.

Het is dan ook een bijzonder verhaal: het relaas van een Nederlandse natuurkundige die in 1990 promoveert op chiptechnologie aan de TU Delft. Hij accepteert een onderzoeksbaan bij het Zweedse telefonieconcern Ericsson, omdat het bedrijf hem naar het buitenland wil sturen. Hij komt terecht in North Carolina waar hij al snel opvalt bij zijn Zweedse baas. Die geeft hem na drie jaar een opdracht die zijn toekomst zal bepalen, al beseft niemand dat.

'Bluetooth is veel groter geworden dan ik dacht', zegt Nils Rydbeck, de technisch directeur van Ericssons zaktelefoondivisie in North Carolina die tweeduizend onderzoekers onder zijn vleugels heeft.

Het onderzoeksproject was belangrijk, anders had Rydbeck Haartsen niet uitverkoren voor de klus. 'Hij was een van de slimste onderzoekers die ik had. Jaap heeft de vonk in zijn ogen. Als hij een opdracht krijgt, zal hij die naar de geest uitvoeren, niet naar de letter.'

Haartsen is ook een horzel. Als hij iets vindt, zal hij die gedachte niet snel opgeven. 'Hij is een van die mensen die zonder aarzeling mijn kamer binnenloopt', zegt Rydbeck. 'Ik heb zeer geanimeerde discussies met hem gehad.' Bijna ruzie dus.

Die felheid herkent Freddy Hulman, projectleider voor het Bluetooth-onderzoek in Emmen. 'Jaap is erg gedreven en kan erg impulsief reageren.'

Haartsen werkte in 1994 aan cdma-technologie (de Amerikaanse tegenhanger van gsm) en Rydbeck 'wilde hem nog wat meer testen'. Haartsen werd op Bluetooth gezet, al droeg het eenmansproject toen nog geen naam.

Hij kreeg een uitdagende opdracht, zeker voor die tijd. Haartsen moest een radiosysteem uitdenken dat voldeed aan drie eisen. Het moest klein zijn, het moest energiezuinig zijn, en het moest minder dan vijf dollar per stuk kosten. De laatste vereiste leek onhaalbaar in 1994, maar lijkt nu toch te gaan lukken.

Doel was om deze energiezuinige radiochip in een Ericsson-zaktelefoon te bouwen. Bluetooth, genaamd naar de Deense koning die met harde hand regeerde rond de eerste eeuwwisseling, zou de kabelkluwen moeten vervangen die moderne elektronica teistert. Maar Haartsen had al snel door dat hij verder moest denken dan een miniradio.

'Met Bluetooth wordt namelijk een tijdelijk netwerk gemaakt, dus de apparaten moeten elkaar eerst herkennen voordat ze met elkaar kunnen ''praten''.'

Ontspannen, nonchalant bijna, presenteert Haartsen tegenwoordig de uitkomst van zijn speurwerk. Er moesten veel harde noten worden gekraakt, maar hij stapt eroverheen alsof het vingeroefeningen waren.

Het zoeken van een geschikte radioband was nog het minste probleem. Gelukkig hadden overheden wereldwijd nog een stukje gratis radioband vrij op 2,45 gigahertz.

Op die radioband moeten de digitale bestanden vervolgens worden verstuurd op razendsnel wisselende frequenties. Dat is onder andere nodig om afluisteren te voorkomen. De verschillende apparaten moeten elkaars 'danspassen' kunnen volgen. Haartsen bedacht een manier zodat de apparaten elkaar herkennen en binnen twee seconden elkaars 'ritme' te pakken hebben.

En dan de boodschappen zelf. Een Bluetooth-radio moet zowel spraakbestanden als databestanden kunnen vervoeren tussen apparaten, waarbij spraak voorrang moet krijgen op data. De reden is dat het bij een databestand niet veel uitmaakt of de laatste bits als eerste worden verstuurd en andersom - dat wordt gereconstrueerd in de computerchip. Maar in een gesprek moet het eerste woord natuurlijk wél als eerste worden verzonden. Daarom bedacht Haartsen een manier om de boodschap in stukjes te hakken van enkele honderden bits. Ieder pakketje gaf hij gereserveerde ruimte voor een stukje menselijke stem. Logisch toch?

Wie Haartsen gadeslaat als hij zijn vindingen uitlegt, kijkt naar een profvoetballer die jongleert met een bal. Het ziet er té gemakkelijk uit. Wat hij doet moet dus wel haast ingewikkeld zijn. 'Bluetooth is veel eenvoudiger dan de (gerelateerde) dect-standaard voor draadloze looptelefoons', zegt Marc Vogeleisen, een Franse senior product marketing manager voor mobiele telefoons bij Philips in Le Mans. Maar juist die eenvoud is de kracht van Bluetooth, weet hij. Eenvoud vereist meer denkkracht dan complexiteit. In de trant van: Ik schrijf je een lange brief, want ik had geen tijd voor een korte.

J E KUNT Haartsen een typische wetenschapper noemen. Hij is slim - uiteraard - en zo ziet hij er ook uit. Dus zijn jasje is niet van de allerlaatste snit, en zijn schoenen lijken vooral uitgekozen omdat ze zo lekker lopen. Een stevige bril op zijn neus. Functie krijgt bij hem voorrang boven vorm.

Als jongen was Jaap al een serieuze studiebol, zegt Marja, een van zijn drie oudere zussen. 'Hij was eigenlijk een beetje een buitenbeentje. Wij hebben het pas veel later doorgekregen dat hij eigenlijk hoogbegaafd was.'

De tekenen waren er al vroeg. Het knippen en plakken op de kleuterschool vond hij kinderachtig. 'Daarin zag hij geen uitdaging.' Wel speelde hij eindeloos met bouwdozen van Fischer-techniek. Op zijn Haagse atheneum had hij een kleine vriendenclub en ging zelden uit. Bij familiebezoek verstopte hij zijn uitstekende rapporten om aandacht te vermijden. Pas toen bij zijn cum laude-promotie een buitenlandse hoogleraar kwam overgevlogen, kreeg zijn familie een indruk van wat hun benjamin allemaal kon. 'Het is bijna niet te bevatten', aldus zijn zus.

Dat hij niet alleen voor zijn werk leeft, is mede te danken aan zijn echtgenote, vindt zijn zus. 'Door haar is hij wel enigszins ontdooid.'

Hij is ook niet verdwaald in zijn eigen kleine specialisatie, zoals veel onderzoekers overkomt. 'Veel wetenschappers kunnen heel erg diep boren, maar een goede onderzoeker is ook creatief, en Jaap is daar erg goed in', zegt Sven Mattisson, de man die Haartsen na een half jaar gezelschap ging houden als tweede onderzoeker van het Bluetooth-project.

Inmiddels werken honderden Ericsson-onderzoekers aan Bluetooth, terwijl bij de vier partners van het eerste uur (Intel, Nokia, Toshiba en IBM) eveneens talloze medewerkers de technologie doorontwikkelen en producten bedenken. Om maar niet te spreken van de honderden bedrijven die Bluetooth eveneens gaan gebruiken. 'Wat je nu ziet gebeuren, overkomt een onderzoeker niet vaak', weet Haartsen. 'Bluetooth is een revolutie.'

Ook Haartsens baas, Rydbeck, beseft hoe uitzonderlijk het succes is. 'Heel weinig onderzoekers hebben in hun leven zoveel ''gelukkige vaardigheid''.'

DAT GELUK is deels te danken aan het werk van Haartsen, maar de rol van Ericsson is minstens zo belangrijk geweest. Het Zweedse concern besloot namelijk Bluetooth gratis weg te geven aan ieder bedrijf dat de technologie wil gebruiken. Ericsson hoopt geld te verdienen aan Bluetooth door als eerste apparaten op de markt te brengen met de radiotechnologie. Ook levert het concern Bluetooth-chipsets aan elektronicafabrikanten, en dat is een lucratieve markt omdat onderzoeksbureaus voorspellen dat Bluetooth over drie jaar deel uitmaakt van honderd miljoen apparaten.

Bluetooth had waarschijnlijk nooit zoveel steun gekregen als Ericsson de technologie niet had weggegeven, verwoordt Haartsen de algemene mening. 'Dat we het opengegooid hebben, is een succes geweest.'

Met het succes rijst ook de ster van de uitvinders. Haartsen en zijn Zweedse collega Mattisson worden tegenwoordig gevraagd te verschijnen op talloze congressen. 'We zijn tamelijk populair de laatste tijd', meldt Mattisson droogjes. Ook hun werkgever kan het werk waarderen. Het leverde Haartsen in 1997 de titel op van Uitvinder van het Jaar bij Ericsson.

Maar verder is de positie van Haartsen onvergelijkbaar met die van zijn Amerikaanse tegenhanger Bill Joy, die als een van de oprichters van computerfabrikant Sun aan de wieg stond van Jini, een softwarecode die in de computerwereld wordt beschouwd als 'de voorbestemde partner van Bluetooth'. Jini maakt het mogelijk dat alle huishoudelijke apparaten in een netwerk met elkaar kunnen samenwerken. Dus terwijl Bluetooth het draadloze eerste contact legt tussen apparaten, zorgt Jini ervoor dat ze probleemloos elkaars opdrachten kunnen uitvoeren, ongeacht of ze elkaar eerder hebben ontmoet.

Terwijl de miljonair Joy als een techneutenidool de wereld over reist en wordt geïnterviewd door prestigieuze zakenbladen als Fortune, leidt Haartsen een leven dat is gewijd aan de wetenschap. Financieel is hij nauwelijks wijzer geworden van zijn vijftig patenten. Per patent ontvangt een Ericsson-onderzoeker circa tweeduizend gulden netto als bonus.

'We zijn goedkoop', lacht hij, maar laat daar direct op volgen dat hij zijn beloning op een andere manier ontvangt. Want ondanks zijn jeugdige leeftijd heeft hij de vrije rol van een onderzoeksveteraan. 'Ik kan mijn projecten tegenwoordig zelf uitzoeken.'

Mattisson daarover: 'Als een senior van Jaap hem een opdracht geeft, hoeft hij die niet uit te voeren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden