Reportage Tinder voor apen

Tinder voor apen: fijn voor de aap, goed voor de voortplanting

Als het aan onderzoekers in Apenheul ligt, kunnen orang-oetans in een dierentuin straks zelf hun partner kiezen, via een touchscreen. Want apen die iets te kiezen hebben, krijgen ook meer nakomelingen.

Beeld Getty / Studio V

Sandy wacht geduldig bij het touchscreen, waarachter promovendus Tom Roth bezig is het scherm aan te sluiten op een computer. De 37-jarige orang-oetan houdt alles in de gaten. Roth steekt de laatste kabel in de computer en het scherm springt aan. Zwarte stippen verschijnen in beeld en Sandy aarzelt geen seconde om erop te drukken. Telkens als ze op twee stippen heeft gedrukt, valt er een hazelnoot in een bakje bij het touchscreen. De aap steekt het nootje in haar mond en wacht op de volgende stippen.

Met de stippentest wil Roth uiteindelijk achterhalen wat apen aantrekkelijk vinden bij soortgenoten. Het is een eerste stap om apen te laten kiezen uit foto’s van mogelijke partners. Zo hoeven ze niet helemaal naar een andere dierentuin om daar een partner te vinden die al voor ze is uitgekozen. Maar een Tinder voor apen is niet zo simpel als een paar keer swipen voor een date. 

Dus leert Roth de orang-oetans in dierentuin Apenheul eerst op een stip te drukken voor een beloning. Zodra apen de training hebben ‘afgerond’, kunnen ze beginnen aan het echte experiment. De apen krijgen dan foto’s te zien die na een fractie van een seconde plaatsmaken voor stippen. Hoe snel ze op een stip drukken, is een maat voor welke foto ze het interessantst vinden: daar keken ze naar, dus die stip zagen ze het snelst. Verschijnt de stip in plaats van de foto waarnaar ze niet keken, dan is de reactietijd langer.

Deze orang-oetan leert nog hoe de tests werken en moet leren op de stip te drukken, in plaats van het plaatje. Beeld Apenheul

Roth doet onder meer onderzoek naar de wangplaten van mannelijke orang-oetans. Sommige volwassen mannetjes hebben deze platen al, terwijl ze bij anderen nog niet zijn ontwikkeld. Door foto’s van apen met en zonder wangplaten te tonen, hoopt de promovendus te meten welke van de twee op meer belangstelling van vrouwtjes mag rekenen. 

Dat apen een voorkeur hebben, bleek eerder dit jaar in een Zwitserse dierentuin. Uit een dna-test bij een pasgeboren orang-oetan werd duidelijk dat het mannetje waarmee de moeder een verblijf deelde, niet de vader was. Het mannetje in het aangrenzende verblijf had haar tussen de tralies door bezwangerd. Ze vond hem blijkbaar aantrekkelijker.

Meer nakomelingen

Aanleiding voor het onderzoek is het Europees fokprogramma voor orang-oetans waarvan Apenheul onderdeel is, vertelt zoölogisch manager Thomas Bionda van Apenheul. Dit fokprogramma koppelt apen die matchen op basis van bijvoorbeeld genetica, gedrag en leeftijd. Een van de dieren verhuist vervolgens naar de dierentuin van de ander, zodat het koppel zich hopelijk voortplant. Zo kan men in dierentuinen een gezonde apenpopulatie behouden en inteelt in een verblijf voorkomen. ‘Maar wij mensen zoeken ook geen partner door genetica. We kijken naar meer factoren, zoals innerlijk en uiterlijk. Daarom willen we dieren zelf inspraak geven in de partnerkeuze’, legt Bionda uit. ‘Een dier krijgt meer nakomelingen als het zelf een partner kiest.’

Zelf kiezen doen de apen in Apenheul nog niet. Als een aap naar een soortgenoot kijkt, betekent dat nog niet dat hij de ander echt leuk vindt. Alleen het stippenonderzoek is daarom niet genoeg. ‘Met verschillende tests willen we achterhalen of er echt een voorkeur is voor het getoonde mannetje of vrouwtje’, zegt Roth.

Amos en Sandy, twee orang-oetans van Apenheul. Beeld studio V / Apenheul

Eerder deden onderzoekers in Apenheul al ander gedragsonderzoek bij primaten. ‘We begonnen met bonobo’s’, zegt Mariska Kret, cognitief psycholoog bij de Universiteit Leiden en Roths promotor. Op een scherm kregen de bonobo’s een beeld te zien dat emoties oproept, zoals vlooiende soortgenoten, en een neutraal beeld. Ook hier moest drukken op een stip aantonen welke foto de deelnemers interessanter vonden. Zo wilde Kret erachter komen of bonobo’s aandacht hebben voor de emoties van soortgenoten op een scherm. Hetzelfde experiment deed ze later bij orang-oetans. ‘Door deze onderzoeken willen we leren wat er omgaat in het hoofd van een aap en hoe we hun welzijn kunnen bevorderen’, zegt Kret. Toen Apenheul besloot dieren inspraak te geven op de partnerkeuze, schakelde de dierentuin haar in om testjes te helpen ontwikkelen.

Apen kijken

Dagelijks zit Roth achter een doorzichtige wand bij de testruimte. Zodra hij er is, gaat het luik naar de ruimte open en lopen de apen in en uit wanneer ze zin hebben. Ze doen vrijwillig mee aan het experiment, waardoor de promovendus soms de hele dag naar een lege ruimte kijkt: ‘Als het lekker weer is bijvoorbeeld, gaan de apen liever naar buiten. Als ze weer binnenkomen en het luik zien openstaan, kunnen ze alsnog even meedoen.’

‘De apen vinden het leuk, maar we willen niet dat ze te lang bij het scherm zitten. Het moet wel een verrijking blijven.’ Niet alle deelnemers zijn het daarmee eens: een vrouwtjesaap spuugde een keer demonstratief een straal water in Roths gezicht, toen hij het scherm uitzette en ontkoppelde. ‘Blijkbaar wilde ze nog even doorgaan.’

Orang-oetan Sandy heeft het experiment al goed door en drukt zonder moeite op de stippen. Beeld Apenheul

‘Genetica moet voorgaan’

Graham Banes, hoogleraar aan de Amerikaanse Universiteit van Wisconsin, vindt het project in Apenheul een ‘leuk idee’. Toch prefereert hij andere toepassingen voor touchscreens. ‘Een partnerkeuze vindt eens in de paar jaar plaats. Je zou de orang-oetans regelmatig iets moeten laten kiezen wat hun omgeving beïnvloedt, zoals aanpassingen in het verblijf of voedselvoorkeuren.’

Banes vindt het goed dat men apen de keuze wil geven, maar stelt dat genetica de belangrijkste afweging moet blijven. Dat is volgens hem essentieel voor een gezonde orang-oetanpopulatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden