Tikkende tijdbom op Noordpool

In het Noordpoolgebied ligt naast olie ook diepgevroren veenland. Nu dat ontdooit en ontbindt, voltrekt zich een tragedie, zegt Jeremy Rifkin....

Mocht er nog twijfel hebben bestaan over onze gebrekkige aanpak van de klimaatverandering, dan werd die afgelopen maand definitief weggenomen. Twee Russische minionderzeeërs doken onder het poolijs naar de bodem van de Noordelijke IJszee om daar een uit titanium vervaardigde vlag te planten. Deze eerste bemande missie naar de bodem van de oceaan was nauwkeurig geregisseerd voor een wereldwijd publiek. De Russische president Poetin feliciteerde de aquanauten en claimde bijna de helft van de Noordelijke IJszee. De Russen stellen dat de zeebodem onder de Noordpool in het verlengde ligt van het Russisch continentaal plat, en dus deel uitmaakt van Rusland. Om niet achter te blijven ging de Canadese premier Stephen Harber, direct daarop naar de Noordpool om voor zijn land ook een stuk te claimen.

Hoewel het hele circus komisch aandeed – een karikatuur van een 19de-eeuwse koloniale expeditie – was de bedoeling bloedserieus. Geologen vermoeden dat 25 procent van de onontdekte gas- en oliereserves ligt opgeslagen in het gesteente van de Noordpool. Alle grote oliemaatschappijen lopen zich warm om contracten voor de exploitatie van dit enorme potentieel aan fossiele brandstof af te sluiten. Zo heeft BP onlangs een samenwerkingsverband afgesloten met het Russische staatsbedrijf Rosneft. Naast Rusland en Canada maken ook Noorwegen, Denemarken en de Verenigde Staten aanspraak op delen van de schat onder het pakijs.

Volgens een zeerechtelijk verdrag uit 1982 mogen landen gebieden die tot 200 mijl buiten hun territoriale wateren liggen commercieel exploiteren. Uit angst dat het hun soevereiniteit zou aantasten, hebben de VS dit verdrag nooit ondertekend. Nu zijn zij bang de slag om de fossiele brandstoffen rondom de pool te missen en willen velen het verdrag alsnog ratificeren.

Het is een deprimerende gedachte dat de interesse voor deze fossiele brandstoffen slechts mogelijk is dankzij de klimaatverandering. Meer dan duizend jaar lagen deze energievoorraden onbereikbaar onder het ijs. Nu de poolkap door de opwarming van de aarde langzaam wegsmelt, kunnen deze voorraden aangesproken worden. De uitstoot van CO2 zorgt er ironisch genoeg dus ook voor dat er weer meer olie en gas beschikbaar komt. Hierdoor kan de uitstoot van CO2 de komende decennia nog verder toenemen en zal het ijs alleen nog maar sneller smelten.

Maar het drama op de Noordpool voert nog verder. Terwijl de regeringen en grote oliemaatschappijen hopen dat het ijs zo snel mogelijk smelt, maken klimatologen zich zorgen over iets anders dat onder het ijs begraven ligt. Als dit vrijkomt, heeft het een vernietigende impact op het leefklimaat van de aarde, met schrikbarende consequenties voor de mensheid.

Een groot deel van de Siberische subarctische regio, een gebied zo groot als Frankrijk en Duitsland samen, bestaat uit diepgevroren veengrond. Voor dat de laatste ijstijd intrad, was het gebied rijk aan dier- en plantensoorten. Toen het gebied afkoelde, werden alle organische resten ingevroren. Onder het barre landschap van Siberië ligt nu evenveel organisch materiaal begraven als er groeit in alle tropische regenwouden ter wereld. Nu de temperatuur stijgt, smelt de permafrost. Op plekken waar zuurstof aanwezig is, leidt het rotten van de ontdooide organische resten tot de productie van CO2. Maar in een zuurstofarme omgeving, onder water, komt bij de ontbinding van methaan vrij, een gas dat nog 23 keer meer warmte vasthoudt dan CO2.

Onderzoekers waarschuwen dat er deze eeuw al een omslagpunt komt. De uitstoot van CO2 en methaan zal dan een oncontroleerbaar zelfversterkend mechanisme worden. De temperatuur van de atmosfeer zal steeds sneller stijgen waardoor de permafrost nog verder smelt. Zodra we deze drempel gepasseerd zijn, is er niets meer dat politici en technici kunnen doen om de ontwikkeling te keren.

Katy Walker van het Institute of Arctic Biology van de University of Alaska noemde de smeltende permafrost vorig jaar in Nature ‘een tikkende tijdbom’. De smeltende permafrost creëert nieuwe meren in het Siberische landschap. Omdat het water een hogere omgevingstemperatuur heeft, smelt de permafrost aan de randen van de meren sneller, waardoor de omliggende grond het meer in stort. De organische resten ontbinden vervolgens op de zuurstofarme bodem en het methaan dat vrijkomt, borrelt naar de oppervlakte en vliegt de atmosfeer in. Katy Walter heeft berekend dat miljoenen tonnen methaan de lucht in gaan als de permafrost verder ontdooit.

Er ontspint zich dus een monumentale tragedie in het Hoge Noorden, en de mensheid is er met zijn volle bewustzijn bij. Toen Neil Armstrong in 1969 op de maan landde, zei hij: ‘Een kleine stap voor een man, maar een enorme sprong voorwaarts voor de mensheid.’ De Russische aquanauten hadden bij hun landing op de bodem van de Noordelijke IJszee moeten zeggen: ‘Een simpele duik voor een man, maar een grote achteruitgang voor het leven op aarde.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden