Wat hebben we geleerd?Les 16

Therapeuten kunnen trauma’s al in één sessie genezen

Beeld Hilde Harshagen

Wat nog altijd niet lukt bij depressies, burn-outs en fobieën, lukt wel bij ptss. Emdr-therapie verhelpt trauma’s snel en bewezen effectief. Een revolutie, zegt psycholoog Ad de Jongh.

Terwijl een doorbraak uitblijft in de behandeling van depressie, burn-out, borderline, schizofrenie en andere geestelijke aandoeningen, is er in de behandeling van ptss (posttraumatische stressstoornis) een gigantische stap gezet. Het afgelopen decennium heeft emdr (eye movement desensitization and reprocessing) zich bewezen als een van de snelste en effectiefste therapieën tegen ptss. Emdr wordt ook wel ‘oogbewegingstherapie’ genoemd, omdat de patiënt tijdens het ophalen van nare herinneringen snelle handbewegingen van een therapeut moet volgen met de ogen. Ook bijzonder: onlangs is wetenschappelijk aangetoond hoe en waarom emdr werkt. 

Ad de Jongh werkte in 1989 aan zijn proefschrift over tandartsfobieën toen zijn oog viel op een artikel over een Amerikaanse psycholoog die een patiënt in één sessie van een trauma had genezen. ‘Wéér zo’n hype uit Californië, dacht ik.’ Maar toch volgde De Jongh als een van de eerste Europeanen op Stanford University een cursus emdr bij Francine Shapiro, de ontdekker van de nieuwe therapie. ‘Ik was meteen verkocht toen we op elkaar gingen oefenen. Iedereen heeft wel een minder leuke herinnering. Binnen drie kwartier kregen we alle herinneringen neutraal. Zoiets had ik nog nooit gezien.’

Toen hij terug was in Delft, waar hij werkte als angst-tandarts, ging hij het meteen uitproberen op patiënten. Je wordt immers niet met angst voor de tandarts geboren, er moet iets akeligs zijn gebeurd. ‘Als je zo’n nare herinnering eruit kunt fietsen met emdr, moet je dat doen, vond ik. Mijn eerste patiënt was flabbergasted toen haar trauma – seksueel misbruik door een tandarts –  was verdwenen. Ik dacht zelf ook: wow, het werkt ook in de praktijk.’

Vond u het geen hocus pocus met die oogbewegingen?

‘Zeker, ja. Maar ik realiseerde me ook dat er soms een omslag in het denken nodig is, willen er veranderingen plaatsvinden. Het is ook wel echt een revolutie. We waren er zo aan gewend dat therapieën draaien om praten, graven in de ziel en om de band tussen behandelaar en patiënt. Emdr staat daar haaks op. In feite hoeft de patiënt de behandelaar niet eens te kennen, de behandelaar hoeft het trauma niet te doorgronden.’

In het begin was er veel scepsis.

‘Ja, vooral bij de professoren in de psychologie. Die willen bewijs dat het werkt, harde data, snappen waaróm het werkt. Terecht natuurlijk. Maar therapeuten zijn veel makkelijker te overtuigen. Die denken: als het werkt, dan werkt het en kan ik er patiënten mee helpen. In Nederland duurde het tot 2003 voordat emdr in de richtlijn kwam als de aangewezen behandeling voor enkelvoudige trauma’s: een nare eenmalige gebeurtenis, zoals een auto-ongeluk. Twaalf jaar na de ontdekking. Dat is toch nog snel, hoor.’

U spreekt van een revolutie?

‘Ja, eind vorige eeuw hadden we wel veertig sessies nodig om enkelvoudige ptss te behandelen met cognitieve gedragstherapie. Eenderde van de patiënten haakte voortijdig af. Van de overblijvers genas ongeveer de helft. Nu kunnen we met minder dan tien emdr-sessies 70 procent van de ptss genezen, ook als het om zware gevallen gaat als langdurig seksueel misbruik. En bij nog eens 20 procent nemen de klachten af. Slechts 10 procent reageert niet. Stel je eens voor. Tot 2012 was deze groep patiënten, die behalve een ernstig trauma vaak meerdere stoornissen heeft, min of meer opgegeven. Volgens de toen geldende richtlijn waren ze te labiel om te worden behandeld voor hun trauma. En nu kunnen we 70 procent genézen. Niet van al hun aandoeningen, maar wel van hun ptss.

Waarom is er wel een doorbraak bereikt in de behandeling van trauma’s en niet op het terrein van depressies of schizofrenie?

‘Bij trauma’s, zeker bij enkelvoudige trauma’s, is het tamelijk simpel. Je maakt een ongeluk mee of een andere nare, eenmalige gebeurtenis en daarvan maak je een herinnering aan. Als je die ene herinnering kunt neutraliseren, is het probleem opgelost. Bij een depressie en schizofrenie zou je heel veel herinneringen moeten opsporen. En dan ben je er nog niet, want deze aandoeningen zijn niet louter een kwestie van akelige herinneringen.’

Staat nu vast waarom emdr werkt?

‘Ja. Emdr is zelfs een van de weinige psychologische therapieën waarvan wetenschappelijk is bewezen hoe die werkt. In 2008 kwam vast te staan dat emdr draait om het belasten van het werkgeheugen. Dat kan maar één ding tegelijk. Dus als een patiënt zich een traumatische herinnering voor de geest moet halen, belast hij zijn werkgeheugen. Als hij ondertussen ook de snelle handbewegingen van de therapeut moet volgen met zijn ogen, moet hij toch twee dingen tegelijk doen, met als gevolg dat die herinnering vager wordt, minder emotioneel. Inmiddels is duidelijk dat hoe zwaarder je het werkgeheugen belast, des te sneller je een herinnering kunt kraken. Hier in Bilthoven laten we patiënten bij het terughalen van hun traumatische herinnering rekenen, spellen, praten en stappen zetten. Dat is emdr 2.0. Sommige herinneringen zeggen al na 5 minuten ‘krak’.’

De Jongh pakt er een laptop bij en laat een filmpje zien waarop hij een patiënt behandelt die door zijn vader werd misbruikt. In deze sessie gaat het om de herinnering van de patiënt aan de verkrachting van zijn broertje door hun vader. ‘Hoeveel spanning zit er op dat plaatje van je herinnering, op een schaal van een tot tien?’, vraagt De Jongh. ‘Zeven’, antwoordt de patiënt met een verwrongen gezicht. De patiënt moet aan één stuk door stappen zetten: twee passen naar links en dan weer naar rechts. Ondertussen volgt hij de handbewegingen van De Jongh en moet hij ritmisch tiktak-tiktak zeggen. Het kost de patiënt duidelijk moeite het allemaal bij te benen.

Als De Jongh na 10 minuten voor de derde keer vraagt hoeveel spanning er op het plaatje van de herinnering zit, hakkelt de patiënt. ‘Ik voel er niets bij. Ik ben in shock. Ik zie nog steeds een vreselijk plaatje, maar ik voel er niets bij. Ik snap het niet. Ik kan me niet voorstellen dat het niet terugkomt, als ik vannacht wakker word.’ De Jongh: ‘Het is dus niet teruggekomen.’

Emdr wordt steeds vaker gebruikt voor andere aandoeningen dan trauma’s, bijvoorbeeld depressies en angststoornissen. Wat vindt u daarvan?

‘Emdr is nu alleen nog bewezen effectief voor de behandeling van trauma’s. Tot die tijd moeten we terughoudend zijn om emdr voor andere aandoeningen te gebruiken.’

Ad de Jongh

Ad de Jongh (1956) is psycholoog en directeur van de onderzoeksafdeling van Psychotrauma Expertise Centrum (Psytrec) in Bilthoven, waar patiënten met complexe ptss een achtdaagse behandeling kunnen krijgen. Er worden 150 patiënten per maand behandeld. De Jongh is daarnaast als hoogleraar angst- en gedragsstoornissen verbonden aan de VU en de Universiteit van Amsterdam. In 1993 haalde hij emdr naar Nederland.

Wat hebben we geleerd? 16 wetenschappelijke lessen uit het afgelopen decennium

Het klimaat begint voelbaar te veranderen en insecten leggen massaal het loodje. Traditiegetrouw zetten we aan het eind van elk jaar de opmerkelijkste lessen op een rij – deze keer blikken we meteen maar terug op het hele decennium. Er is ook vrolijker nieuws: de duurzame revolutie komt op gang, traumatherapie werkt echt en we gaan niet meer dood aan ziekten die tien jaar geleden nog fataal waren. Bekijk hier de zestien lessen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden