analysecoronatesten

Testen, testen, testen? Eerder wachten, wachten, wachten: waarom het stokt bij de coronatesten

Bij een commercieel coronalab op het Sciencepark in Amsterdam kunnen klanten na betaling van 149 euro worden getest. De uitslag krijgt men binnen een dag.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het overvloedige testen tegen corona dat het kabinet in mei beloofde komt in praktijk maar niet op gang, kreeg Rutte bij de Algemene Beschouwingen te horen. Volgens de een heeft premier Rutte zijn cijfers niet op orde, volgens Rutte zelf komt het doordat ook mensen zonder klachten zich laten testen. Maar hoe zit het nou echt? Drie verklaringen gewogen.

1. DE CIJFERS KLOPPEN NIET

Oordeel: mogelijk waar

30 duizend tests per dag in de zomer, 70 duizend in december, en op de piek van het griepseizoen in februari 85 duizend tests per dag. Zó veel tests zijn er nodig om iedereen met verkoudheidsklachten te bedienen, schreef coronaminister Hugo de Jonge onlangs in een brief aan de Tweede Kamer.

Maar hoe precies die getallen ook klinken, de ‘berekeningen van het RIVM’ waarnaar de minister verwijst, zijn dat allerminst. Modelleurs van het RIVM maakten de inschatting afgelopen voorjaar, door te kijken naar het aantal mensen met luchtwegklachten dat de afgelopen jaren kwam opdagen bij een ‘peilstation’ van gezondheidsorganisatie Nivel. Zo’n peilstation is een gewone huisartsenpraktijk die bij patiënten een neus- en keelmonster afneemt, zodat men zicht houdt wat voor ziektekiemen er rondgaan.

Neem aan dat ongeveer 10 procent van de mensen met luchtwegklachten ook naar de huisarts gaat, en je komt grofweg uit op de maandelijkse getallen die modelleur Pieter de Boer afgelopen voorjaar voor het RIVM berekende.

Maar in die schatting zitten enorme onzekerheden, De Boer en RIVM-hoofdmodelleur Jacco Wallinga zijn de eersten om dat toe te geven. Zo zijn de Nivel-cijfers helemaal niet bedoeld om te turven hoeveel mensen verkoudheidsklachten hebben: ze verschillen enorm per jaar. Vertaald naar de praktijk komt dat al snel neer op tienduizenden mensen meer of minder.

‘We willen zeker geen schijnprecisie wekken. Onze berekening is bedoeld om een gevoel te krijgen wat je zou kunnen verwachten’, zegt Wallinga. ‘Dit is geen natuurwet zoals de zwaartekrachtconstante of zoiets. Ons ging het om de ordegrootte: tien keer zo weinig tests zou te weinig zijn, tien keer zo veel tests onnodig veel. En eerlijk gezegd klopt wat we zien tot dusver verrassend goed met die verwachting.’

Dat staat nogal in contrast met de stelligheid waarmee de getallen inmiddels over de Haagse vergadertafels gaan. ‘Dit zijn wel de cijfers die het RIVM ons aanreikt, daar houden we rekening mee’, zegt een woordvoerder van de minister. We dachten dat 30 duizend tests per dag genoeg zouden zijn, verklaarde premier Rutte donderdag nog tijdens de Algemene Beschouwingen.

Intussen is volstrekt onduidelijk of we het komend seizoen meer of juist tot minder luchtwegklachten kunnen verwachten dan afgelopen jaren. Aan de ene kant is er een nieuwe luchtwegziekte bij gekomen: dat zou de cijfers moeten opstuwen. Aan de andere kant leert de ervaring van de afgelopen maanden op het zuidelijk halfrond dat de coronamaatregelen als bijeffect hebben dat er ook minder griep- en verkoudheidsvirussen rondgaan: dat zou het aantal weer drukken.

Heeft De Jonge dus een cruciale fout gemaakt door de ruwe schattingen uit te roepen tot harde verwachtingen? Dat is wellicht een deel van de verklaring. Maar er is er nog iets:

2. ER KOMEN TE VEEL ‘PRETTESTERS’ ZONDER KLACHTEN

Oordeel: maar half waar

Zul je altijd zien: geef je ze gratis tests, gaan ze er misbruik van maken. Zo ging dat in elk geval de laatste weken, luidt een hardnekkige klacht die opklinkt uit de teststraten en de rapporten.

‘Het loopt spaak als mensen zonder klachten zich laten testen’, beklaagde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd zich donderdag nog in een evaluatie. De ‘prettesters’, zoals ze zijn komen te heten, zouden het feest bederven en volgens onder meer minister De Jonge verklaren waarom het aantal tests zo snel oploopt: krap 10 duizend per dag in juli, 15 duizend in augustus, zo’n 27 duizend per dag nu.

Volgens de RIVM-gedragsmonitor, een vragenlijstonderzoek dat onder andere een indruk geeft van het testgedrag onder de Nederlandse bevolking, bekent 11 procent van de mensen die zich recentelijk liet testen dat inderdaad te hebben gedaan zonder klachten. Logisch: opgeven is makkelijk, gratis en zo gepiept.

Maar minstens zo opvallend is de toename van de goudeerlijke testers, de mensen mét klachten die naar de teststraat gaan. In juni liet van hen nog maar 12 procent zich testen, blijkt uit de antwoorden van de gedragsmonitor, in juli 18 procent, en halverwege augustus zei 32 procent van de mensen met klachten zich te laten testen – bijna een verdubbeling in een maand tijd.

Als je het zo bekijkt, lijkt de toegenomen drukte vooral te komen doordat burgers gewoon beter gehoor geven aan de oproepen van de overheid om bij milde klachten een test af te nemen. Ook personen met klachten waarvan ze de vermoedelijke oorzaak al kennen – de spreekwoordelijke hooikoortspatiënten – laten zich in een op de vijf gevallen voor de zekerheid toch maar testen, blijkt uit de RIVM-peiling; bij mensen met ‘nieuwe’ symptomen is dat haast de helft.

Even schatten. Reken de prettesters weg, en tel de mensen mét klachten die nu niet naar de teststraat gaan mee, en de huidige toestroom bij de teststraat zou niet kleiner worden – maar juist groter. In plaats van de huidige 27 duizend mensen per dag, zouden er rond de 70 duizend mensen langskomen. Op zo’n aantal maken die paar duizend prettesters weinig uit.

3. DE FABRIEKEN LEVEREN NIET GENOEG

Oordeel: waarschijnlijk juist

Maar behalve wankele cijfers en een groeiende run op de teststraat is er nog iets waarom het met het coronatesten zo spaak loopt. Een diepere reden: wereldwijd tekort aan zo’n beetje alles.

‘We zijn ineens wereldwijd ontzettend hard gaan testen’, zegt Edwin Boel, arts-microbioloog en projectleider van het ‘landelijk coördinatieteam diagnostische keten’ (LCDK), de organisatie die vanuit het ministerie van VWS de verdeling van testspullen over het land verdeelt. ‘Dat legt een grote vraag bij de leveranciers, die wel zijn gaan opschalen, maar het niet zo snel konden bijbenen.’

Achter de schermen vallen daarover harde woorden. ‘Je kunt je de vraag stellen of fabrikanten gaan investeren in een min of meer tijdelijke markt. Iedereen weet dat er een einde aan deze crisis zit’, zegt een nauw betrokken arts-microbioloog, die vanwege zijn positie niet bij naam genoemd wil worden. ‘De fabrikanten zitten aan de knoppen’, zegt Marc Bonten, hoogleraar medische microbiologie in Utrecht. ‘Die kunnen regeringen maken en breken, en lucratieve, langlopende contracten sluiten met de grote laboratoria.’

Boel drukt zich wat diplomatieker uit: ‘Er is door de grote schaarste een internationale markt ontstaan waar sommige landen misschien wat meer druk uitoefenen en waarbij soms ook powerplay wordt gebruikt.’ Zo kent hij het geval van een fabrikant – de naam wil hij niet noemen – die opeens zijn beloofde levering aan Europese landen terugbracht tot maar een derde. ‘We denken onder druk van de VS.’

Het gevolg is dat Nederland op een houtje moet bijten, terwijl vooral in Duitsland de wattenstaafjes nog tot in de hemel reiken, denken velen. ‘Duitsland heeft, zogezegd, een overgedimensioneerd wagenpark’, zegt Boel. ‘Er stonden daar al veel grote machines, in grote labs.’ Daardoor kon het land snellere, grotere deals sluiten met de leveranciers dan Nederland, waar de analyselaboratoria meer een lappendeken vormen.

Een blik op het buitenland leert inderdaad dat Nederland niet als enige omhoog zit. ‘Veel gebieden wereldwijd ervaren een tekort aan laboratorium-gebaseerde moleculaire tests’, constateerde adviesbureau McKinsey onlangs nog in een ‘quick scan’ van de wereldmarkt. Vooral Zuid-Amerika en Afrika zouden lang niet genoeg tests kunnen inkopen, maar ook in de VS, Canada en veel Europese landen is het tekort nijpend. Zo bleek in het Verenigd Koninkrijk deze week uitgerekend in enkele van de zwaarst getroffen coronagebieden opeens geen test meer te krijgen.

Niettemin is Boel tamelijk optimistisch over de nabije toekomst. ‘Dit heeft tijd nodig’, zegt hij. ‘En we krijgen ook wel steeds meer toebedeeld, omdat de leveranciers nog steeds opschalen. Ook het tekenen van contracten met buitenlandse labs gaat voor veel extra capaciteit zorgen.’ Veel verwacht men ook verwacht van de nieuwe generatie, snelle coronatests, die op een andere manier werken en waarvoor zodoende andere spullen nodig zijn.

‘De grote onbekende is wel een beetje de testvraag’, signaleert Boel. ‘Voor de zomer bleef die achter bij wat we verwachtten, en nu loopt de vraag er juist weer een beetje op voor.’

Meer over testen

Nieuwe coronatest geeft binnen een uur uitslag, teststraten gaan experimenteren met voorrang voor onderwijzers en zorgpersoneel
Coronateststraten krijgen er binnenkort mogelijk een ‘fastlane’ bij, voor mensen die voorrang krijgen omdat ze bijvoorbeeld voor de klas staan of in de zorg werken. Dit verwachten onderzoekers van TNO, die samen met onder meer de GGD Amsterdam en het RIVM een test hebben ontwikkeld die al in een uur tijd uitslag geeft.

Directeur testlab: ‘Het corona-testsysteem loopt binnenkort compleet vast. Dit wordt een ramp’
Bij verkoudheidsklachten thuisblijven – en u laten testen op corona. Het is een ‘charmant idee’, vindt directeur Bram Diederen van Microvida, een van de grootste testlaboratoria van het land, maar op de huidige manier is het ‘bijna niet uitvoerbaar’. Reden voor een andere koers, vindt Diederen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden