Tekort aan proefpersonen: tijd voor een andere manier van werven?

Het lukt onderzoekers vaak niet voldoende patiënten te vinden om hun behandeling goed te testen. Is het tijd voor een ander systeem van werving?

Een proefpersoon die meedoet aan een testdag voor slaapstoornissen. Beeld ANP
Een proefpersoon die meedoet aan een testdag voor slaapstoornissen.Beeld ANP

Nog niet de helft van het patiëntenonderzoek in Nederland behaalt het benodigde aantal deelnemers, blijkt uit Amsterdams promotieonderzoek. Slecht nieuws voor klinisch onderzoek, want een te kleine steekproef levert mogelijk onbetrouwbare conclusies op.

Het rekruteren van patiënten gaat vaak moeizamer dan onderzoekers vooraf denken, zegt Katrien Oude Rengerink, die vandaag aan het AMC promoveert op dit onderwerp. Door middel van klinische studies testen onderzoekers de effectiviteit van behandelingen bij patiënten; het aantal voor betrouwbaar resultaat benodigde deelnemers verschilt per studie.

Oude Rengerink analyseerde 392 Nederlandse klinische studies met een einddatum tussen 2005 en 2010. Ze kwam tot de ontdekking dat onderzoekers slechts in 43 procent van de studies erin slaagden voldoende patiënten te vinden op de vooraf afgesproken einddatum. Zelfs na verlenging van de onderzoekstermijn had slechts 53 procent van de studies het gewenste patiëntenaantal bereikt.

Verschillende oorzaken
Oorzaken van het probleem zijn verschillend, zegt Oude Rengerink. Soms besteedt de onderzoeker het vragen van patiënten uit aan iemand anders of kan hij het nut van de studie niet goed uitleggen aan de patiënt. Maar ook patiënten die de vraag krijgen om mee te doen, weigeren soms. Bijvoorbeeld omdat ze een afkeer hebben van de behandeling die wordt getest.

De promovenda denkt ook dat patiënten vaak onterecht bang zijn voor bijwerkingen, 'terwijl veel studies juist gaan over behandelingen die allang in gebruik zijn'. Betere voorlichting over de verschillende soorten onderzoek is volgens haar daarom belangrijk.

Epidemioloog en VU-hoogleraar Maurits van Tulder, niet betrokken bij het onderzoek, vindt het aantal studies met te weinig patiënten 'schrikbarend veel'. Hij benadrukt de noodzaak van het halen van de benodigde patiëntenaantallen: 'Anders is je conclusie niet zo betrouwbaar.'

Toch zijn resultaten van studies met onvoldoende proefpersonen wel geldig, vindt klinisch epidemioloog Carl Moons, hoogleraar aan het UMC Utrecht: 'Ze zijn waardevol, alleen wordt de onzekerheidsmarge groter.'

Chronische klachten
Van Tulder vermoedt dat patiënten vooral willen meedoen als ze zelf veel aan een te testen behandeling kunnen hebben, bijvoorbeeld bij chronische klachten. 'Voor minder ernstige klachten is het lastiger mensen te vinden', zegt hij. Moons voegt toe: 'Er zijn tegenwoordig zoveel behandelingen, dat er te weinig mensen op aarde zijn om die in een formele studie te testen.'

Bovendien stellen financiers vaak hoge eisen aan onderzoek, waardoor er vrijwel altijd te weinig tijd is voor het verzamelen van patiënten.
Moons ziet heil in een alternatieve manier van patiëntenrekrutering, bijvoorbeeld het systeem dat Oude Rengerink aandraagt voor klinische tests met weinig risico. In dit 'opt out'-systeem werken patiënten automatisch mee aan een studie, tenzij zij actief aangeven dat niet te willen. Uit eerder onderzoek is gebleken dat dit meer deelnemers oplevert, zegt Oude Rengerink.

Slaapexperiment. Beeld ANP
Slaapexperiment.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden