NieuwsWetenschap

Tand van 800 duizend jaar oud kan onze hele evolutionaire stamboom overhoop halen

Het is wetenschappers gelukt om ongekend ver terug te kijken in de prehistorie. Hun analyse van eiwitten uit het tandglazuur van een 800 duizend jaar oud oermens vormt een voorzichtige aanwijzing dat de evolutionaire stamboom van mensachtigen op de schop moet.

Beeld José María Bermúdez de Castro

De Spanjaarden die begin jaren negentig menselijke resten opgroeven van bijna een miljoen jaar oud, wisten het zeker: dit is de eerste oermens die Afrika verliet en zich daarna vestigde in Europa. Ze noemden hem homo antecessor, wat pionier betekent.

Waar deze pionier thuishoorde in de evolutionaire stamboom van mensensoorten werd lang betwist. Volgens sommigen was het een directe voorouder van de moderne mens en de neanderthalers. Andere wetenschappers betwijfelden het bestaan als aparte soort en zagen de Spaanse grotbewoners liever als variatie op een andere oermens die voor het eerst in Heidelberg gevonden werd.

Dna valt langzaam uit elkaar, waardoor genetische informatie uit botten en fossielen ouder dan een half miljoen jaar bijna niet meer te lezen is. De wetenschappers die woensdag verslag deden van hun werk in het gerenommeerde vakblad Nature, maakten gebruik van een relatief nieuwe techniek om die genetische informatie toch te verkrijgen.

Dna is niets anders dan een recept om eiwitten te maken. En gelukkig doorstaan eiwitten de tand des tijds een stuk beter dan dna. Door de eiwitten in het tandglazuur van de Spaanse oermens te analyseren, konden de wetenschappers stukjes van het prehistorisch dna in kaart te brengen. Zie het als een recept voor een ingewikkeld gerecht: wie het gerecht aandachtig proeft, kan met enige moeite de ingrediënten en het recept achterhalen.

Verre neef

De onderzoekers vergeleken deze genetische informatie vervolgens met eiwitten van andere mensachtigen en chimpansees, onze andere dichtstbijzijnde familieleden. Wat blijkt? De populairste hypothese onder wetenschappers, namelijk dat homo antecessor onze directe voorouder was, moet waarschijnlijk bijgesteld worden. Het lijkt er op dat de Spaanse homo antecessor zich afsplitste van de lijn die later tot de moderne mens zou leiden. In plaats van een voorouder moeten we hem dus beschouwen als een verre neef.

Volgens Frido Welker, een van de auteurs van de publicatie, is het te voorbarig om keiharde conclusies te trekken. De eiwitten uit het tandglazuur leveren namelijk niet het volledige plaatje op: ‘Een volledig genoom codeert voor veel meer eiwitten dan alleen die paar die we in het tandglazuur vonden.’

Dat neemt niet weg dat het een grote technologische vooruitgang is dat er nu toegang is tot genetische informatie van meer dan 800 duizend jaar oud. Antropobioloog Paul Storm van de Hogeschool Rotterdam is het daarmee eens: ‘Het is ronduit geweldig dat we nu op deze manier zo ver terug kunnen kijken in de tijd’.

Volgens Storm is dit nog maar het begin. De stamboom van mensensoorten vormt een ingewikkelde evolutionaire wirwar. ‘Zelfs bij levende dieren is het voor biologen soms knap lastig om soorten van elkaar te onderscheiden. Moet je nagaan hoe moeilijk het is om aan de hand van een paar fossielen de onderlinge relatie tussen al die mensensoorten te achterhalen.’

Botten van homo antecessor, opgegraven in de Gran Dolina-grotten in Noord-Spanje. Beeld José María Bermúdez de Castro
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden