Succesvolle gentherapie is gamechanger in behandeling van beruchte sikkelcelziekte

'Over vijf jaar kan het er voor patiënten totaal anders uitzien'

Hebben we afgerekend met de beruchte sikkelcelziekte? Die vraag is opeens aan de orde nu een Franse tiener volledig lijkt te zijn hersteld van de tot dusver ongeneeslijke, slopende ziekte. Begint die sluimerende, exotische gentherapie zowaar aan te slaan.

Een gewone rode bloedcel (links) en een sikkelcel (rechts) Beeld getty

Het begon met de gevalsbeschrijving van een patiënt in een op het eerste gezicht niet bijster opvallend medisch vakartikel. Parijse artsen beschrijven daarin hoe ze een 13-jarig kind behandelden met LentiGlobin BB305, een experimenteel middel voor gentherapie dat stukjes dna inbouwt in cellen. Waarna de jongen opkikkerde, zijn bloedwaarden verbeterden, hij zijn behandeling kon staken en hij na ruim een jaar nog altijd gezond was.

Mooi nieuws? Zeg maar gerust 'een ongelooflijk veelbelovend resultaat' en een 'gamechanger', jubelen onafhankelijke internationale experts nu het bericht een beetje is ingedaald. Want de jongen had niet een of andere onbekende zeldzame aandoening, zoals bij gentherapie doorgaans het geval is. Hij leed aan een afschuwelijke, ongeneeslijke erfelijke ziekte waaraan tientallen miljoenen lijden en waarmee jaarlijks zo'n 275 duizend baby's ter wereld komen. Sikkelcelanemie. Een ziekte aan de rode bloedcellen, die kan uitmonden in extreme pijn, infectie, bloedarmoede, zwellingen, orgaanschade en een vroege dood.

Nee: dan zoals Maria Cavazzana en haar collega's van het Necker Kinderziekenhuis in Parijs het deze maand noteren in The New England Journal of Medicine. 'Meer dan 15 maanden na de behandeling had zich geen aan sikkelcelziekte gerelateerde klinische gebeurtenis of opname meer voorgedaan. Alle medicatie werd gestaakt, inclusief de pijnmedicatie. De patiënt meldde volledige deelname aan het gewone school- en fysieke verkeer.' Genezen is een woord dat artsen niet graag gebruiken, maar in dagblad Le Monde komt Cavazzana een heel eind: 'Deze jongen is volledig stabiel. Het niveau van genetische correctie dat we hebben verkregen geeft aan dat zijn remissie nog jaren kan standhouden.'

'Noem het gerust een mijlpaal'

'Je wilt iemand zo effectief mogelijk en met zo min mogelijk bijwerkingen van zijn aandoening af helpen. En dat lijkt hier gewoon gelukt', reageert hoogleraar kindergeneeskunde en stamceltransplantatie Arjan Lankester (LUMC). Zijn collega, hoogleraar genoverdracht Rob Hoeben: 'Natuurlijk willen we meer patiënten zien dan deze ene. Maar intussen is het duidelijk dat het kán. Noem dat gerust een mijlpaal.'

Een nietig schrijffoutje in het dna - een A waar een T hoort te staan. Dat is waar het met sikkelcelziekte allemaal begint. De verschrijving leidt ertoe dat bloedcellen een verkeerd scharniertje inbouwen in hemoglobine. Gevolg is dat de rode bloedcellen veranderen van soepele, ronde wattenbolletjes in stijve, misvormde halvemaantjes en stokjes. Die blijven vervolgens steken in de bloedvaten, met pijn, ontsteking en alle andere soms vreselijke gevolgen van dien.

Maar ja, de ziekte staat geschreven in het receptenboek van het lichaam zelf: wat doe je eraan. De symptomen onderdrukken met pijnstillers, bloedtransfusies en antibiotica is op dit moment de normale aanpak. In extreme gevallen wordt gezocht naar een geschikte beenmergdonor om de bloedcellen van de patiënt aan te vullen met gezonde donorcellen - iets dat helaas minder dan een op de vijf keer lukt.

Vandaar gentherapie. Al 16 jaar geleden is het nu dat LentiGlobin BB305 het daglicht zag. Het middel bestaat uit een onschadelijk gemaakt 'lentivirus' - de virusfamilie waartoe ook hiv behoort - beladen met stukjes reparatie-dna. Het virus besmet de cellen, metselt het gezonde dna in, waarna de cellen naast geknakt ook weer normaal hemoglobine maken. Genoeg om de patiënt te helpen, zo blijkt nu.

Zo simpel als dat ook klinkt, de werkelijkheid is minder florissant. Zo moest de tiener een chemokuur ondergaan om zijn oorspronkelijke bloedvormende beenmergcellen te doden. 'Je ontruimt het huis en zet er een paar nieuwe inwoners in', zegt Hoeben beeldend. De behandeling kost een half miljoen euro per patiënt. Een belangrijk obstakel, niet in het laatst omdat sikkelcelziekte vooral voorkomt in de arme gebieden van Afrika, het Midden-Oosten en India.

Een Senegalees kind ondergaat een bloedtest voor sikkelcelziekte. Beeld epa

Concurrentie van CRISPR

Niet helemaal duidelijk is ook wat de voortgang is van twee andere sikkelcelpatiënten, die Cavazzana ook experimenteel behandelt. 'Ze zijn al behandeld, met positieve resultaten', zei ze eerder deze maand tegen Le Monde. Op vragen van de Volkskrant naar nadere details wil ze evenwel niet ingaan.

Lankester denkt dat het team een strategische reden had om al met hun ene patiënt naar buiten te treden: de methode met de virussen dreigt te worden ingehaald door CRISPR-Cas, een spraakmakende nieuwe techniek die genetische schrijffoutjes letterlijk repareert in de cel. 'Terwijl het nog helemaal de vraag is op welke termijn die methode klinisch kan worden toegepast', zegt Lankester. 'Het Franse team zegt hier eigenlijk: onze benadering is veilig en kan ook goed werken.'

'Opeens kunnen we - poef - álles genetisch veranderen'

Sinds kort is het mogelijk om snel en precies het dna, de software van het leven, te herschrijven. Een reuzendoorbraak. Grondlegster Jennifer Doudna sprak vorig jaar met de Volkskrant (+). 'Kom maar naar mijn lab, en ik leer je in een weekje hoe je menselijke cellen herschrijft.'

Als de aanpak zich in uitgebreidere patiëntenproeven kan bewijzen, is de volgende stap dat CRISPR-Cas wellicht beenmergtransplantaties kan gaan verdringen, verwacht Lankester. 'Iedere behandelaar zal, als dat even effectief is, de voorkeur geven aan de eigen cellen van de patiënt boven die van een donor', zegt hij. De hoogleraren waarschuwen wel tegen te veel optimisme - het blijft oppassen, met blitse nieuwe behandelingen. 'Bijwerkingen kunnen zich heel laat manifesteren. Gerust pas na tien, vijftien jaar', zegt Hoeben. 'Je zult deze patiënten dus moeten blijven volgen.'

Cavazzana heeft de volgende stap intussen al in gang gezet: een grotere patiëntenproef in de VS, het land waar ook het bedrijf is gevestigd dat LentiGlobin BB305 maakt. 'Het laat allemaal zien dat dit veld waanzinnig in beweging is', zegt Lankester. 'Over een jaar of vijf kan het er voor patiënten totaal anders uitzien.'

De lange weg naar een succesvolle behandeling

1990
In de VS krijgt een 4 jaar oud meisje met ernstige aangeboren immuundeficiëntie als eerste ter wereld gentherapie.

1999
Het veld raakt in crisis als de Amerikaanse patiënt Jesse Gelsinger overlijdt na experimentele gentherapie.

2002
De crisis verergert nadat in Frankrijk diverse kinderen na gentherapie leukemie krijgen.

2005
Proeven met gentherapie tegen de zeldzame aandoening X-ALD.

2007
Proeven met gentherapie tegen bepaalde varianten van de bloedaandoening bèta-thalassemie.

2010
Nieuwe generatie van betere 'bezorgers' van reparatie-dna komt beschikbaar. Geslaagde proeven bij patiëntjes met de immuunziekte SCID.

2012
Glybera wordt de eerste in de EU goedgekeurde gentherapie, tegen de superzeldzame stofwisselingsziekte LPLD.

2014
Veelbelovende patiëntenproeven met gentherapie tegen diverse zeldzame bloedziekten en oogaandoeningen.

2015
Eerste proeven met gentherapie met CRISPR-Cas (precisie-dna-reparatie).

2017
Sikkelcelziekte wordt als eerste 'grote' aandoening aangepakt met gentherapie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.