STOPPEN ZONDER PIJN

Wie eergisteren stopte met roken, heeft het vandaag het zwaarst, zeggen deskundigen. En toch: stoppen met roken is een fluitje van een cent, zegt Jan Geurtz, auteur van twee boeken over verslaving....

Nee, Jan Geurtz is geen Allen Carr, al is het maar vanwegezijn woonsituatie. De bedenker van een van de meest succesvollemethodes om te stoppen met roken in Nederland, woont op eenbescheiden boot op een van de weinige, gezellig rommelige plekjesdie Amsterdam nog telt. Op het dek van zijn skûtsje hippenmussen, binnen bestaat zijn leefruimte uit een keukentje, eenschrijftafeltje, een kleine zithoek, een hoog tafeltje met tweekrukken en een boekenkast. Er staat een gitaar op de bank, aande muren hangen Tibetaanse wandkleedjes, her en der staan foto'svan Tibetaanse leraren. Hoogstens een consult per dag,betreffende allerhande verslavingen, doet Geurtz hier nog, aanhet hoge tafeltje waaraan hij nu ook zit. 'Je ziet: ik heb eenlage overhead,' constateert hij opgewekt.

In nog een ander opzicht heeft Jan Geurtz niets van AllenCarr: Geurtz is boeddhist. Althans: hij bestudeert en 'beoefent'het boeddhisme. Daartoe gaat hij ieder jaar een periode inretraite in Zuid-Frankrijk, waar in de buurt van Montpellier, inde uitlopers van de Pyreneeën, het internationale centrum vanRigpa ('Natuur van de geest') ligt. In en rondom een oudeschapenboerderij - er is inmiddels ook een Tibetaanse tempelverrezen - komen daar iedere zomer duizenden(aspirant-)boeddhisten bijeen om te studeren, te beoefenen, temediteren. Vaak is het er zo druk dat Geurtz liever gaatmediteren bij zijn piepkleine caravan, die hij in de buurt vanhet retraite-centrum heeft staan, eenzaam op de top van een berg.In retraite van de retraite, zeg maar. Komend jaar staat zelfsbijna geheel in het teken van de retraite. Eerst gaat hij eenhalf jaar naar Frankrijk, daarna wil hij afmeren bij de waddenof in de Friese Meren, om daar in afzondering 'dieper in deessentie van de geest' te duiken.

Hij kan het zich permitteren, zijn lange verdiepingsperioden.Vanwege die lage overhead, maar ook omdat hij de rechten van zijnmethode twee jaar geleden verkocht en nog elk jaar revenuenontvangt van zijn boek De Opluchting. In een dag van het rokenaf! en, in mindere mate, van de opvolger De verslaving voorbij.

Met dat eerste boek is het wonderlijk gelopen. Het verscheenin 1997 geruisloos, zonder noemenswaardige publiciteit en evengeruisloos heeft De Opluchting inmiddels een elfde druk beleefden de seller-status bereikt van meer dan 20 duizend exemplaren.Het boek is vertaald in het Duits en in het Deens en het contractvoor de Spaanse vertaling is onlangs getekend. Geurtz vermoedtdat hij ook dubbele verkoopcijfers had kunnen bereiken als hijde trom wat meer had geroerd, maar 'zo zit ik niet in elkaar enmijn uitgever (AMBO, red.) evenmin'. Nog een verschil metpr-talent Allen Carr. En waar Carr een groot bedrijf met eenwereldwijd netwerk opbouwde met zijn methode, stopte Geurtz mettrainingen toen hij op het punt kwam dat hij het niet meer alleenaf kon. 'Ik zou moeten uitbreiden, mensen in dienst nemen. Maardan zou ik manager worden in plaats van trainer. En ik zou onderstress moeten werken. Daar voelde ik niets voor.' Het IDA,Instituut voor Dagelijkse Afhankelijkheden (J.J. Voskuil had denaam kunnen verzinnen), een bedrijf dat cursussen geeft,geïnspireerd door het boeddhisme, zette de trainingen voort.

Hoe het succes verklaard van De Opluchting, het boek en demethode, de enige (deels) boeddhistische stoppen metroken-methode ter wereld? Natuurlijk, de titel en vooral deondertitel In een dag van het roken af, spreken tot deverbeelding. Een groot voordeel is ook dat Geurtz, integenstelling tot Carr, goed kan schrijven. Maar de kracht vanhet boek zit er vooral in dat Geurtz doorgaat waar Allen Carrophoudt. Carrs vondst was dat nicotine niets oplevert, behalveonthoudingsverschijnselen. Een sigaret roken is in die gedachteniet meer dan een pauze in de ontwenning, het is als het evenuittrekken van te krappe schoenen.

Geurtz grossiert in zijn boek ook in dergelijke vergelijkingen(hij spreekt van roken als het wegkrabben van de jeuk na eenmuggenbeet; de jeuk komt uiteraard terug), maar hij verdiept zichvervolgens in de kern van de 'verslavingsillusie', in zijn ogen:'het negatieve geloof'. Roken is in die redenering eendwangmatige handeling, bedoeld om negatieve gevoelens over jezelftijdelijk op te heffen. De verslaafde zit in een vicieuze cirkel.'Je vindt het zwak om te gebruiken, maar je gebruikt om even teontsnappen aan dat gevoel van zwakte', schrijft Geurtz. Roken isniet lekker, beweert Geurtz, maar de verslaafde ervaart het alslekker omdat het de 'ontwenningsstress' wegneemt.

Een van de boeddhistische elementen van de oplossing van DeOpluchting is 'domweg leren kijken naar dat zogenaamde gevoel vanwaardeloosheid over jezelf', zegt Geurtz. 'Dan zie je dat het eenillusie is die zijn werkelijkheidswaarde ontleent aan jouw verzetertegen.'

Stoppen met roken wordt op die manier geen moeilijke strijddie met veel wilskracht gestreden moet worden, maar juist hettegenovergestelde: je laat het verzet tegen een op nietsgebaseerd negatief zelfbeeld los, waardoor het stoppen met rokenals een opluchting wordt ervaren. Van ontwenningsverschijnselenis niet of nauwelijks sprake; fysiek stelt het afkicken sowiesoweinig voor en psychologisch valt er niets te compenseren, zoalsbij andere, op wilskracht gebaseerde methoden. Het klinktprachtig, maar enig vermogen tot introspectie is geboden, beaamtGeurtz. Maar dan heb je ook wat. Geurtz: 'Verslaafd zijn is eengoede leerschool. Ik zeg vaak tegen mensen die hier komen: op hetmoment dat je het echt hebt doorzien, heb je meer dan alleen jeverslaving overwonnen. Dan heb je ook een stuk van je geestdoorzien.'

Jan Geurtz mag zich ervaringsdeskundige noemen. Niet alleenrookte hij 25 jaar, hij was ook verslaafd aan amfetaminen(speed). In 1968 kwam hij vanuit het zuiden van het land naar DenHaag, waar hij drummer werd in de bluesband Paradise. In de geestvan de tijd experimenteerde hij met bijna alle soorten drugs,maar pas later, toen hij zich vestigde in het Zeeuwse Aardenburg,trouwde, vier kinderen kreeg en leraar werd in Middelburg, raaktehij verslaafd aan speed. 'Ik was hard bezig alles te doen zoalshet hoorde, maar intussen was mijn gevoel voor eigenwaarde nogniet ontwikkeld. En dan ren je voortdurend over jezelf heen, jewordt hartstikke moe en dan denk je: dit middel kan mij wat meerenergie geven. Een tijdlang heb ik echt geloofd dat ik nietverslaafd was, dat ik aan zelfmedicatie deed. Maar intussenwoonde ik mezelf, door die speed, emotioneel totaal uit.'

Het liep mis. Op de school waar hij werkte, werd hij gemangeldtussen marxistische collega's die niet wilden toetsen en werkendejongeren die helemaal geen behoefte voelden om van GeurtzNederlands en maatschappijleer te leren. Hij belandde overspannenin de ziektewet. Zijn huwelijk liep spaak. 'Het was al eentamelijk neurotisch huwelijk, maar door die speed werd hetnatuurlijk steeds erger.' Niet lang daarna had hij 'ineens,midden in de nacht, een moment van helderheid'. 'Ik vroeg me af:waarom ga je niet wat beter voor jezelf zorgen? Dat kwamontzettend hard binnen. Ik ben toen van het ene op het anderemoment gestopt met de speed. En ik heb er geen moment problemenmee gehad. Achteraf zag ik dat er op dat moment even geenzelfveroordeling was. Van die ervaring heb ik later, bij hetschrijven van mijn tweede boek, dankbaar gebruik gemaakt. Ik wistdat het kon, dat je een verslaving kunt stoppen zonder een centjepijn.'

In Amsterdam begon hij, in 1989, een nieuw leven. Hijstudeerde af in de pedagogiek, verdiende zijn geld vijf jaar langmet een eigen praktijkje als automatiseerder en kocht toen zijnschip. In 1995 stopte hij met roken, zonder enige moeite, zegthij. 'Het was zo makkelijk, een pak van mijn hart.' Hij stoptenadat hij een intensieve persoonlijkheidstraining had gevolgd.'Ik kwam daar vrij van zelfverwijt uit en toen was het stoppenmet roken een fluitje van een cent. Ik was zelfs zo enthousiastdat ik al twee maanden later mijn eerste training gaf om anderemensen van het roken af te helpen. Een van de dingen die ik vanafhet begin tegen de mensen heb gezegd is op te houden zichzelf teveroordelen omdat ze roken. Het is juist dat oordeel over jezelfdat de verslaving in stand houdt. Je wijst je zelf af en om datweg te duwen steek je elke keer weer een sigaret op.'

Twee jaar later publiceerde Geurtz De Opluchting, kort daarnaontdekte hij het boeddhisme. 'Het was een feest der herkenning.Allerlei dingen die al bij mij sluimerden en die ik hadopgeschreven, las ik terug.' De Opluchting is, volgens Geurtzzelf, nog een 'samenraapsel' van boeddhistische ideeën,praktische tips en 'elementen uit de rationele, emotievepsychologie'. Zijn tweede boek De verslaving voorbij is welvolledig door het boeddhisme geïnspireerd. 'Dwanggedachten zijnin principe leeg. De macht die ze over ons schijnen te hebben,ontstaat door onze identificatie ermee, ons verzet ertegen enonze reacties erop. Dat is een van de fundamentele inzichten vanhet boeddhisme.'

Wie de kern van de verslavingsillusie doorziet, zoalsgeschetst door Geurtz, kan iedere verslaving overwinnen. Nietalleen dat, het is nog makkelijk ook. 'Het standaardbeeld vanverslaving is: je moet hard werken om eraf te komen en de restvan je leven oppassen dat je niet terugvalt. Dat is, volgens mij,de reden waarom de AA-groepen vol zitten. Dat is heel pijnlijk,want die mensen drinken weliswaar niet meer, maar houden hunverslaving in stand. Terwijl ze zich ook helemaal van hunverslaving kunnen ontdoen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden