Stoppen met roken samen met je collega's

Een jaar lang geen sigaret is 350 euro

Stop met roken en je krijgt 350 euro: vijftig werkgevers doen mee aan een project van de universiteit Maastricht om hun medewerkers van hun verslaving af te helpen. Helpt zo'n beloning?

Medewerkers van het Paard van Troje in Den Haag roken in de rookruimte van de concertzaal. Foto ANP

Onno van Schayck is op een missie om het roken in de Nederlandse fabriekshallen en kantoorpanden terug te dringen. De hoogleraar preventieve geneeskunde werkt niet met voorlichtingsfilmpjes: geen gruwelijke beelden van verkoolde longen of statistieken over het gevaar van de sigaret. Nee, Van Schayck probeert werknemers te laten stoppen door ze financieel te belonen.

Vijftig werkgevers, waaronder de provincie Limburg, doen mee aan het project Catch van de Universiteit Maastricht. Als een van hun rokende werknemers een jaar lang geen sigaret opsteekt, krijgt hij of zij 350 euro. Of een werknemer echt niet meer rookt, wordt gecontroleerd door middel van een uitademingstest waarbij de hoeveelheid koolmonoxide wordt gemeten.

De beloning voor niet-roken wordt nu nog betaald uit onderzoekssubsidies. Van Schayck hoopt dat bedrijven de beloning zelf zullen gaan betalen als het project van de universiteit succesvol is.

'Als je tegelijk met je collega's probeert te stoppen met roken is de kans groter dat het lukt dan wanneer je het alleen moet doen', zegt Van Schayck. 'Collega's zien elkaar iedere dag en kunnen elkaar stimuleren. Maar er is ook groepsdruk: je wilt niet afgaan voor je collega's door als eerste weer met roken te beginnen. Het stoppen moet een gezamenlijke missie worden.'

Meerdere Nederlandse bedrijven bieden al programma's aan die hun medewerkers moeten helpen te stoppen met roken. Werkgevers mogen de kosten van zulke trainingen sinds 2004 van de belasting aftrekken.

Supermarktketen Jumbo kondigde onlangs een bedrijfsprogramma aan dat werknemers in de Jumbo-distributiecentra moet helpen te stoppen met roken. 'Het personeel van de distributiecentra gaf aan dat het daar behoefte aan had. Jumbo heeft aan die wens gehoor gegeven', vertelt een woordvoerder.

Dergelijke initiatieven ontplooien werkgevers niet alleen met het oog op het welzijn van de werknemer. Economische belangen spelen ook een rol. 'Neem nou rookpauzes', zegt Van Schayck. 'Het kost al een paar minuten, voordat je bij het rookhok bent. Tel daarbij de tijd die het duurt om de sigaret te roken en je komt al snel aan tien minuten verloren werktijd voor één sigaret. Dat merkt de baas uiteindelijk in zijn portemonnee.'

Het CBS berekende in 2007 de economische kosten van rookpauzes: een rokende werknemer die tijdens de werkdag gemiddeld vier keer per dag een sigaret opsteekt besteedt 3 uur en 20 minuten per week aan roken, dat is 150 uur per jaar. Bij een gemiddeld bruto uurloon van 31,10 euro lijdt de werkgever een economisch verlies van 4.665 euro per jaar per rokende werknemer.

Daarnaast zijn er nog de kosten door ziekteverzuim. In Nederland verzuimen zware rokers 5,8 procent van hun werktijd, matige rokers 3,8 procent, ex-rokers 3,4 procent en nooit-rokers 2,4 procent. Bovendien kan 22 procent van de sterfgevallen onder werknemers worden toegeschreven aan rokersziekten.

Van Schayck: 'Als je al die kosten bij elkaar optelt, kom je uit op een veelvoud van die 350 euro beloning voor werknemers die succesvol stoppen.' Het project richt zich vooral op werknemers uit de lagere sociale klassen. 'Dat is een groep die we moeilijk bereiken met voorlichtingsfilmpjes, maar die wel veel rokers telt. Bovendien kan een financiële beloning voor deze kleinverdieners een goede stimulans zijn om te stoppen.'

Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis in Amsterdam. Foto anp

Wanda de Kanter, longarts van het in kankerbehandeling gespecialiseerde Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis in Amsterdam, geeft geregeld motiverende lezingen aan bedrijven. De vraag of een stoppoging een betere kans van slagen heeft als die samen met collega's wordt ondernomen, is volgens haar moeilijk te beantwoorden. 'Het is lastig bedrijven te vergelijken. Bij een grote bank als ING moeten de rokers ver lopen voor een rookplek. Veel rookhokken zijn daar verdwenen. Maar bij een klein ziekenhuis zeggen medewerkers tegen elkaar: kom, we roken gezellig een sigaretje.'

Enerzijds kunnen collega's elkaar stimuleren, anderzijds kan één collega die weer begint de anderen met zich meetrekken. Volgens De Kanter is het daarom belangrijk de deelnemende werknemers goed te selecteren. Het is verstandig om alleen werknemers die sterk gemotiveerd zijn te laten deelnemen aan het programma.

'Je kunt mensen selecteren door bijvoorbeeld een individueel motiverend gesprek te houden. En je kunt hun motivatie testen door te kijken of ze bereid zijn een stappenplan te maken om te stoppen met roken. Mensen moeten weten hoe een verslaving werkt, wat voor hen de risico-momenten zijn en weten wat ze dan als alternatief gaan doen. De hunkering naar een sigaret duurt maar drie minuten.'

Het initiatief van Jumbo kan De Kanter bekoren, maar ze stoort zich er wel aan dat juist Jumbo een antirookprogramma begint en niet iets aan de oorzaak van de verslaving doet. 'Stop als supermarkt dan ook met het verkopen van tabak. Nog altijd sterven twee op de drie rokers aan een aandoening veroorzaakt door roken.'

Volgens haar moeten werknemers die zo'n antirookprogramma aangeboden krijgen niet het gevoel krijgen dat ze verplicht moeten meedoen. Dat werkt averechts. 'Mensen moeten het zien als cadeautje voor hun gezondheid.' Daarom gelooft ze ook in het programma van de universiteit Maastricht. 'Bij belonen komt net als bij roken dopamine vrij. Belonen werkt beter dan straffen.'

Het Venlose bedrijf Vorstermans, dat ventilatoren maakt, neemt sinds 7 januari deel aan het onderzoek van de Maastrichtse universiteit. Tien werknemers meldden zich aan voor de informatiebijeenkomst. Daarna schreven zeven mensen zich in. 'Een persoon is direct afgevallen', zegt personeelsmanager Geert Vergeldt. 'We hebben nu nog vier mensen die keihard aan het volhouden zijn. Twee werknemers die eerder afvielen roken aanzienlijk minder dan voorheen.'

'Wij hebben de medewerkers voorgehouden het vooral niet te doen voor die 350 euro', zegt Vergeldt. 'Want als dat hun enige motivatie is, gaat het zeker mis.' De financiële beloning is hoogstens een kleine stimulans, denkt hij. Degenen die deelnemen doen dat vooral omdat ze hun gezondheid willen verbeteren. 'De beloning van 350 euro valt in het niet bij de financiële besparing die stoppen met roken sowieso oplevert, namelijk de kosten van al die pakjes sigaretten.'

Foto Stefan Verwey

Toch laat Amerikaans onderzoek uit 2009 van de universiteit van Pennsylvania het tegenovergestelde zien. 876 rokende medewerkers van General Electric werden in twee groepen verdeeld: de eerste groep kreeg reguliere trainingen om te stoppen, de tweede groep kreeg 750 dollar in het vooruitzicht gesteld. De laatste groep had 15 procent meer definitieve stoppers in hun midden.

Naar aanleiding van het antirookprogramma kreeg Vergeldt wel wat (op grappige toon geformuleerde) verwijten van niet-rokers bij Vorstermans. Zij vonden het oneerlijk dat hun rokende collega's min of meer beloond zouden worden voor hun slechte rookgedrag. 'Ik reageerde met de opmerking dat ze dan ook maar moesten beginnen met roken.' Toch is dat belonen van slecht gedrag een relevant kritiekpunt, vindt ook Van Schayck. Hij is ervan overtuigd dat ook de niet-rokende werknemer uiteindelijk zal profiteren van het programma. 'Als een werknemer rookpauze neemt, moet zijn collega de telefoon opnemen. En vergeet ook niet het hogere ziekteverzuim. Niet-rokende collega's moeten dat verzuim opvangen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.