Stop het chimpocentrisme!

Biologen en antropologen mogen graag en vaak de mens met de chimpansee vergelijken. Daardoor worden ze nogal eens op het verkeerde been gezet.

Beeld getty

Hoe ging de mens rechtop lopen? Om die vraag te beantwoorden vergeleken onderzoekers onlangs de voeten van mensen en chimpansees. Deze mensapen zijn immers aan ons verwant - ongeveer zes miljoen jaar geleden leefde een gemeenschappelijke voorouder. Wie iets wil weten over onze verre voorouders, kan leren van zijn nog levende nazaten, is het idee.

De onderzoekers bekeken de voorvoeten van mensen, chimpansees en Australopithecus afarensis, een uitgestorven mensachtige die ongeveer 3 miljoen jaar geleden in Afrika leefde. Mensen hebben stijve voorvoeten, ideaal als afzetpunt tijdens het lopen. De voorvoeten van chimpansees zijn flexibel. Dat is handig om voorwerpen vast te grijpen en in bomen te klimmen, maar onhandig als zij op twee voeten willen lopen. De voorvoeten van Australopithecus afarensis houden het midden tussen die van de mens en de chimpansee. Een overgangsvorm tussen boombewoners en savannelopers.

Klinkt aannemelijk toch? Totdat je bedenkt dat er wel meer mensapen rondlopen. Zoals de gorilla, waarvan de voet meer lijkt op die van de mens. Maar de gorilla komt niet eens ter sprake in de studie, gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Scientific Reports. 'We hadden graag gegevens van gorilla's gebruikt', zegt promovendus Peter Fernandez van Stony Brook University in New York, 'maar ze worden niet in onderzoeksinstituten gehouden.'

Het is niet de eerste keer dat biologen chimpansees en mensen vergelijken, zonder rekening te houden met andere primaten.

In de jaren zeventig was primatologe Jane Goodall getuige van een vier jaar durende 'oorlog' tussen twee chimpanseegemeenschappen in de bossen van Gombe in Tanzania. Bendes van de Kasekela-groep gingen op oorlogspad en doodden afgezonderde leden van de Kahama-groep. 'Als chimpansees geweren en messen zouden hebben en zouden weten hoe ze daarmee om moesten gaan, zouden ze die net zo gebruiken als mensen', schreef Goodall.

Moordzuchtige primaat

Ook andere biologen trekken het agressieve gedrag van de Tanzaniaanse chimpansees door naar de mens: aangezien zowel chimpansees als mensen gewelddadig uit de hoek kunnen komen, moet hun gemeenschappelijke voorouder een moordzuchtige primaat geweest zijn.

Zijn dergelijke vergelijkingen wel terecht? 'Het is zeker nuttig en logisch om de mens te vergelijken met de chimpansee', vindt primatoloog Frans de Waal van Emory University. 'Maar de chimpansee is niet noodzakelijk representatief voor onze voorouders. We vergeten vaak dat de bonobo net zo nauw aan ons verwant is.'

De bonobo is de tegenpool van de chimpansee. Deze kleine mensaap, die vroeger bekend stond als dwergchimpansee, vermijdt geweld en lost alles op met seks. In zijn boek De Aap in Ons beschrijft Frans de Waal deze erotische bemiddeling. 'Ik was getuige van een klein kibbelpartijtje over een kartonnen doos, waarbij een mannetje en een vrouwtje rondrenden en elkaar stompten, tot de ruzie opeens over was en ze de liefde bedreven!'

Beeld Illustratie Martyn F. Overweel

Het vredelievende karakter van deze kamasutra-primaten staat in schril contrast met de moorddadigheid van chimpansees. Een studie in het wetenschappelijk tijdschrift Nature verzamelde gegevens over alle 'moordpartijen' onder chimpansees: 152 gevallen. En de bonobo's? Eén vermoedelijk slachtoffer.

Waarom laten antropologen de bonobo vaak links liggen? 'De bonobo is vreedzaam, terwijl veel antropologen de oorlogszuchtigheid van de mens benadrukken', zegt De Waal. Ook de geschiedenis heeft van de bonobo een underdog gemaakt. Biologen beschouwden de kleine primaat lang als een ondersoort van de chimpansee. Pas in 1929 toonde de Duitse anatoom Ernst Schwartz aan dat de bonobo een afzonderlijke soort is. Bovendien heeft het tot de jaren zeventig geduurd voordat primatologen het gedrag van wilde bonobo's konden bestuderen. 'Bonobo's leven maar op één plek, de regenwouden van Congo', zegt filosoof Krist Vaesen van de Technische Universiteit Eindhoven. 'Die zijn niet enkel moelijk bereikbaar, maar tevens decennia lang geplaagd worden door politieke en militaire onrust.'

Ook andere primaten worden zelden vergeleken met de mens. De focus op chimpansees kan wetenschappers op het verkeerde been zetten. Een mooi voorbeeld hiervan is het evolutionaire vraagstuk rond genitale zwellingen, de rode 'achterwerken' van vrouwelijke chimpansees. De functie ervan is nog een raadsel.

Chimpansees hebben genitale zwellingen, mensen niet. Dus werd de 'logische' vraag gesteld: waarom hebben mensen hun genitale zwellingen verloren? Primatologen en antropologen boden uiteenlopende verklaringen.

Misschien geven de zwellingen aan of een vrouwtje vruchtbaar is? Mannetjes, die geïnteresseerd zijn in het produceren van zo veel mogelijk nakomelingen, besteden uitsluitend aandacht aan vrouwtjes met opgezwollen genitaliën. Maar als vrouwtjes de zwelling kunnen verbergen, hebben de mannetjes geen idee wanneer welk vrouwtje vruchtbaar is. Ze moeten voortdurend zorg dragen voor hun partner. Dat zou verklaren waarom mensenvrouwtjes die zwelling zijn kwijtgeraakt, want het resultaat is betere ouderzorg door mannelijke primaten.

Of misschien worden de mannetjes minder agressief? Dominante mannetjes verdedigen vrouwtjes met een genitale zwelling. Zonder de zwelling weten de mannetjes niet wie er vruchtbaar is en gaat het er gemoedelijker aan toe. Nog een verklaring waarom mensenvrouwtjes hun roze 'achterwerken' zijn kwijtgeraakt!

Beeld Colourbox

Maar toen onderzoekers de genitaliën van andere primaten bestudeerden, bleek dat chimpansees de uitzondering waren. Andere mensapen, zoals de gorilla en de orang-oetan, vertonen geen genitale zwellingen. De juiste vraag is dus: waarom hebben chimpansees genitale zwellingen ontwikkeld? Voor de beantwoording van die vraag kun je de mens zelfs buiten de discussie laten.

'Sommige kenmerken van de chimpansee lijken vermoedelijk op die van de gemeenschappelijke voorouder, maar wellicht niet allemaal', zegt Vaesen. 'Voor elk kenmerk is een grondige evolutionaire analyse nodig, inclusief een vergelijking met andere primaten.'

Alle leden van de primatenfamilie, gorilla's, orang-oetans, bonobo's, gibbons en chimpansees, zijn nodig om een beeld te vormen van onze verre voorouders. En van wat ons mens maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden