NieuwsZwart gat

Sterrenkundigen ontdekken het dichtstbijzijnde zwarte gat

Sterrenkundigen denken een zwart gat te hebben ontdekt op een afstand van ‘slechts’ 1.000 lichtjaar. Dat maakt het het dichtstbijzijnde tot nu toe. De ontdekking bevestigt het vermoeden dat ons Melkwegstelsel een paar honderd miljoen van deze kosmische veelvraten bevat.

Artist's impression van het zwarte gat (rood gemarkeerd) met eromheencirkelende sterren.Beeld ESO/L. Calçada

Zwarte gaten – al decennia lang uiterst populair in sciencefictionfilms – zijn mysterieuze objecten die met hun extreem sterke zwaartekracht materie uit hun omgeving opslurpen. Om er weer uit te ontsnappen, moet je sneller reizen dan een lichtstraal, wat onmogelijk is. 

Omdat zwarte gaten geen licht uitzenden, kun je ze niet zien. Wat wél waarneembaar is, is hun zwaartekrachtinvloed op de directe omgeving: gas dat röntgenstraling uitzendt als het naar binnen wordt gezogen, of sterren die er met hoge snelheid omheen cirkelen.

Op die laatste manier is ook het nieuwe zwarte gat gevonden. Een internationaal team van sterrenkundigen onder leiding van Thomas Rivinius van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) bestudeerde de dubbelster HR 6819 in het zuidelijke sterrenbeeld Telescoop: twee sterren die, op grote afstand, traag om elkaar heen draaien. Uit de metingen blijkt dat een van de twee sterren – een heldere, blauw-witte reuzenster – zelf óók een dubbelster is, met een omlooptijd van slechts veertig dagen. Alleen: de begeleider, de zwakste straler van het stel, is compleet onzichtbaar.

Uit de cirkelbeweging van de zichtbare reuzenster kun je afleiden dat die onzichtbare begeleider minstens vier keer zo zwaar moet zijn als de zon. Zo’n zware ster zou je makkelijk moeten kunnen detecteren, aldus Rivinius en zijn collega’s. Ergo: het moet wel een zwart gat zijn. De conclusies zijn gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics.

De koepeldeuren van de MPG/ESO 2,2-metertelescoop openen voor observaties. Locatie: het La Silla Observatorium in Chili, waar de nieuwe ontdekking werd gedaan. Beeld ESO/José Francisco Salgado

Nauwe dubbelster

De Amsterdamse zwartegatenexpert Ed van den Heuvel is echter kritisch. Hij denkt dat de onzichtbare begeleider misschien niet één object is, maar opnieuw een nauwe dubbelster. Twee lichtere sterren produceren veel minder licht dan één zware. ‘Hierdoor is zo’n dubbelsterretje niet meer zichtbaar,’ zegt hij. Het licht van de reuzenster zou het namelijk compleet overstemmen.

Rivinius is het daar om verschillende redenen niet mee eens. ‘Je zou dan bijvoorbeeld ook helderheidsvariaties verwachten,’ reageert hij, ‘en die zijn niet waargenomen.’ Binnenkort wil hij HR 6819 in veel meer detail bestuderen, door verschillende telescopen aan elkaar te koppelen. ‘Dan krijgen we hopelijk definitieve bevestiging.’

Van den Heuvel rekende tientallen jaren geleden al eens voor dat ons Melkwegstelsel naar schatting zo’n 300 miljoen zwarte gaten moet bevatten – de restanten van geëxplodeerde zware sterren. Dat zich ook in ‘onze’ uithoek van het Melkwegstelsel zwarte gaten bevinden, staat volgens hem dan ook buiten kijf.

Gelukkig voor ons doen de hongerige objecten aan social distancing: duizend lichtjaar is altijd nog een kleine tien biljard kilometer. Op aarde hebben we er niets van te vrezen.

De verschillende telescopen en andere gebouwen van het La Silla Observatorium in Chili. Beeld ESO

Quarksoep, wormholes en de diepste aard van de werkelijkheid: een spoedcursus zwarte gaten
Vergeet vulkanen, tsunami’s en tornado’s: zwarte gaten zijn pas echt de extreemste natuurfenomenen van het heelal. En wetenschappers staan eindelijk op het punt te onthullen hoe ze werken.

De Nijmeegse astronoom die een foto maakte van een zwart gat zit nu zonder geld voor onderzoek
Heino Falcke, astronoom bij de Radboud Universiteit in Nijmegen, werd wereldberoemd dankzij de eerste foto van een zwart gat. Maar nu hij zich richt op een vervolgonderzoek, komt zijn voorstel voor meer geld bij onderzoeksfinancier NWO niet eens door de voorronde.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden