Sterrenkijken doe je zo

De buren op de camping imponeren met uw kennis van het heelal? Hier een spoedcursus sterrenkijken voor beginners.

De sterrenhemel, gefotografeerd in Arosa, Zwitserland. Beeld ANP

Een zwoele zomeravond in Zuid-Frankrijk. De tent staat, de campingstoeltjes staan buiten en de Cabernet Sauvignon is ontkurkt. Boven je hoofd fonkelen de eerste sterren. Hoog tijd om een beetje indruk te maken op die leuke buurvrouw of buurman in de hippiecamper verderop. Want je hoeft maar weinig van de sterrenhemel te weten om op elke camping de show te stelen. Dus scheur deze pagina's uit en stop ze straks in je koffer. Succes verzekerd.

Sterrenkijken, daar kom je normaal gesproken nooit aan toe. En áls je al eens omhoog kijkt, is het meestal bewolkt, of is er te veel omgevingslicht om de sterren goed te zien. Dus lang leve de zomervakantie, vooral als je in een dunbevolkte streek zit met een lekker klimaat. Extra pluspunt: in Spanje, Zuid-Frankrijk en Italië wordt het vroeger donker, is de Melkweg opvallender en zie je meer van de zuidelijke hemel. Genieten geblazen.

Toch loont het de moeite om met je campingburen een klein wandelingetje te maken naar die donkere parkeerplaats of dat onverlichte veldje achter die schuur. Elke lamp of lantaarnpaal in je blikveld verpest het zicht op de kosmos, dus ook al zit je ver van de grote stad, zoek toch altijd even een echt donkere plek op. En laat je ogen minstens vijf à tien minuten aan het donker wennen. Op een maanloze nacht kun je dan echt goed de Melkweg zien, of vallende sterren, of satellieten.

Meer weten?

Elk jaar verschijnen er in Nederland drie sterrenkundige jaarboeken met overzichten van hemelverschijnselen: Jaarboek sterrenkunde (voor beginners), Sterren en planeten (gemiddeld) en de Sterrengids (voor gevorderden). Apps als StarWalk (iPhone) en Google SkyMap (Android) helpen je de sterrenbeelden te herkennen. De apps SterHemel en Sterrenkunde geven informatie over op handen zijnde verschijnselen. Op internet kun je terecht op www.hemel.waarnemen.com en www.allesoversterrenkunde.nl. Voor kinderen is er de Jongerenwerkgroep voor sterrenkunde (JWG, sterrenkunde.nl/jwg).

Vallende ster

De bekende 'Steelpan' van de Grote Beer is als wegwijzer te gebruiken om de Poolster te vinden - altijd precies in het noorden en minder helder dan de meeste mensen denken. De staart van de Grote Beer wijst naar de heldere sterren Arcturus en Spica met hun opvallende kleuren.

Een flink stuk ten oosten (links) van Spica schittert deze zomer de planeet Saturnus, in het prachtige sterrenbeeld Schorpioen. Hoog aan de hemel, midden in de Melkweg, zie je de Zomerdriehoek, goed voor een lesje kosmische afstanden. Altijd weer leuk om te vertellen dat we de ster Deneb, op 2.600 lichtjaar afstand, zien zoals hij er 2.600 jaar geleden uitzag, toen Pythagoras nog geboren moest worden.

Op een heldere zomernacht hoef je meestal niet langer dan een minuut of tien te wachten voordat je een vallende ster ziet - een kosmische zandkorrel die de luchtmoleculen tot gloeien brengt; rond 12 augustus zijn er extra veel zichtbaar - of een satelliet die in zijn baan om de aarde nog beschenen wordt door de zon. Met een beetje geluk zie je het internationale ruimtestation ISS overkomen, feller dan de helderste ster; websites en apps vertellen je precies wanneer je moet kijken.

Filosoferen over de kosmos

Heb je een verrekijker, stel die dan overdag goed scherp op een ver verwijderde kerktoren of hoogspanningsmast, en gebruik hem 's nachts om de sterrenhemel mee te bekijken. Saturnus blijkt een beetje langgerekt dankzij zijn ringenstelsel; in de Melkweg zijn duizenden zwakke sterretjes te zien en aan de zuidelijke hemel kun je op zoek naar nevelvlekjes en sterrenhopen.

Of gebruik je digitale camera om een foto van de sterrenhemel te maken. Moeilijk is het niet: camera op statief (of op z'n rug op een tafel leggen) en alles handmatig instellen: zoomstand op de W van wide angle, afstand op oneindig, diafragma wijd open (kleinste diafragmagetal), ISO-waarde op 1600, belichtingstijd 30 seconden tot een paar minuten. Experimenteren maar; de resultaten zijn al snel indrukwekkend.

Maar het leukste blijft toch wel dat vakantie-filosoferen over de kosmos en onze onbeduidende plaats in ruimte en tijd, op een klein planeetje in een uithoek van het Melkwegstelsel. Je erover verbazen dat minstens de helft van al die miljarden sterren wordt vergezeld door één of meer planeten. Speculeren over buitenaards leven. Je hersens pijnigen over de vraag wat er buiten het heelal is, of wat er gebeurde voor de oerknal.

Als de wijn op is, hebben de buren uit de hippiecamper nog wel een fles. Morgenochtend in de rij bij het bakkerskarretje mag het dan weer gewoon gaan over het weer, de Tour of het koude douchewater.

Plattegrond van de sterrenhemel, getekend voor de breedtegraad van Noord-Spanje, Zuid-Frankrijk en Noord-Italië. De kaart geldt strikt genomen voor 1 juli om 01.00 uur, 15 juli om 24.00 uur, 1 augustus om 23.00 uur, 15 augustus om 22.00 uur en 31 augustus om 21.00 uur. De ronde buitenrand van de kaart stelt de horizon voor; het midden van de kaart is het zenit - het punt recht boven je hoofd. Beeld Wil Tirion

Andromedastelsel

De naaste buur van ons eigen Melkwegstelsel: een compleet sterrenstelsel met honderden miljarden sterren, op 2,5 miljoen lichtjaar afstand (één lichtjaar is de afstand die het licht aflegt in 1 kalenderjaar, oftewel: 9,5 biljoen kilometer). Onder extreem gunstige omstandigheden is het Andromedastelsel nét zichtbaar met het blote oog. Met een verrekijker lukt het zeker. Even zoeken, maar dan heb je ook wat. Je ziet licht dat 2,5 miljoen jaar geleden op weg ging naar de aarde.

Vallende sterren

Elk jaar rond 12 augustus beweegt de aarde door een wolk van kosmisch stof en gruis. Aan de hemel zijn dan veel meteoren zichtbaar: korte lichtflitsen die ontstaan wanneer de snel bewegende stofjes de moleculen in de dampkring aan het gloeien brengen. De meteorenzwerm van 12 augustus heet de Perseïden: als gevolg van de perspectiefwerking lijken de lichtsporen uit één gebiedje aan de hemel afkomstig te zijn, in het sterrenbeeld Perseus.

Melkweg

Onze zon is een van de ca. vier miljard sterren in het Melkwegstelsel - een grote, platte schijf met een middellijn van zo'n 120.000 lichtjaar. Omdat we zelf in die platte schijf zitten, zien we het Melkwegstelsel als een wazige band van licht om ons heen. Donkere gebieden in de Melkweg zijn stofwolken. Met een verrekijker zie je al vele duizenden afzonderlijke sterretjes. Alle sterren die je 's nachts aan de hemel ziet staan, maken deel uit van het Melkwegstelsel.

Poolster

Nee, de Poolster is niet de helderste ster aan de hemel. Hij is ongeveer even helder als de sterren van de Grote Beer. De Poolster is beroemd omdat hij zich precies boven de Noordpool van de aarde bevindt. Daardoor verandert hij in de loop van de nacht niet van plaats aan de hemel. Alle andere sterren lijken langzaam om de Poolster heen te draaien. Hij markeert altijd exact de richting van het noorden.

Ster of planeet?

Deze zomer is er 's nachts maar één planeet goed te zien: Saturnus, aan de zuidelijke hemel; de andere planeten staan te dicht bij de zon aan de hemel. Planeten zien eruit als heldere sterren. Je herkent ze doordat ze opvallend helder zijn - ze weerkaatsen het licht van de zon en staan astronomisch gezien dichtbij - en doordat ze minder lijken te 'twinkelen' dan sterren. In de loop van enkele weken zie je ze ook langzaam van plaats veranderen aan de hemel. De positie van Saturnus is ingetekend voor 1 augustus 2015. Komend najaar zijn de planeten Venus, Mars en Jupiter zichtbaar aan de oostelijke ochtendhemel.

Dubbelsterren

De zon is single, maar veel andere sterren gaan samen door het leven, of in triootjes. Mizar, de ster in het midden van de staart van de Grote Beer, is de bekendste dubbelster. De begeleider (Alcor) is al met het blote oog te zien. De ster Epsilon Lyrae is ook dubbel, maar om dat te zien heb je een verrekijker nodig. Epsilon Lyrae staat vlak bij Wega, een van de drie heldere sterren die samen een kolossale driehoek aan de hemel vormen - de zogeheten Zomerdriehoek.

Schijn bedriegt

Deneb en Wega, de twee 'bovenste' sterren in de Zomerdriehoek, lijken ongeveer even helder. Maar schijn bedriegt. Wega staat op een afstand van 'slechts' 26 lichtjaar. Deneb staat honderd keer zo ver weg, op 2.600 lichtjaar afstand. Dat de twee sterren er aan de hemel toch even helder uitzien, komt doordat Deneb in werkelijkheid ca. tienduizend keer zoveel licht uitstraalt als Wega. Pas in 1838 lukte het astronomen voor het eerst om de afstand tot een ster te bepalen: als gevolg van de draaiing van de aarde om de zon zien we sterren in de loop van een jaar een piepklein beetje heen en weer schommelen.

Wat beweegt daar?

Een snel bewegende, kortdurende flits aan de hemel is een meteoor ('vallende ster'). Zeer heldere meteoren worden vuurbollen genoemd. Een trager bewegend hemellicht dat knippert is bijna altijd een vliegtuig. Zie je niets knipperen, dan is het een kunstmaan (satelliet) in een baan om de aarde, die het zonlicht nog opvangt en reflecteert. Verreweg de helderste satelliet is het internationale ruimtestation ISS; overkomsttijdstippen vind je op www.heavens-above.com, of met apps als ISS Spotter (iPhone) of ISS Detector (Android). Grillig bewegende, oranje lichten zijn meestal Thaise wensballonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden