null

ANALYSE

Steeds meer kinderen aan de bril. Waarom neemt de bijziendheid toe?

Beeld Annabel Miedema

Een toenemend aantal kinderen heeft voor bijziendheid een bril nodig en dat kan later tot oogschade leiden. Het schrikbeeld is Azië, waar nog veel meer kinderen brillen dragen. Gaat het die kant op?

Geen oogspecialist had anders verwacht. Maar daar waren ze nu echt: de eerste berichten van de frontlinie in Azië. Nergens ter wereld raken meer kinderen bijziend dan daar en tijdens de strenge lockdown in China kwamen er wellicht nog meer bij. De eerste oogmetingen wijzen uit dat de ogen van de allerjongste Chinese kinderen vorig jaar mogelijk eerder begonnen met vergroeien, concludeert een onderzoeksteam in het tijdschrift Jama Ophthalmology. In China zit de schrik er al jaren flink in, omdat vroege bijziendheid de kans vergroot op oogschade later en zelfs blindheid.

Laat het een waarschuwing zijn voor wat in Nederland kan gebeuren, zegt oogarts en hoogleraar Caroline Klaver van het Erasmus MC en Radboudumc. ‘Natuurlijk is het maar één onderzoek, maar we weten al dat veel binnen zitten het risico op bijziendheid vergroot. Als kinderen dan tijdens de lockdown ook nog op korte afstand naar schermpjes zitten te kijken, kan dat het begin van nog meer ellende zijn.’

Niet alle oogartsen zijn zo bezorgd als Klaver. Wel is vrijwel iedereen het eens dat de bijziendheid toeneemt onder kinderen en dat er iets moet gebeuren, zegt hoogleraar kinderoogheelkunde Nicoline Schalij van het LUMC. ‘Ik zou niet al te paniekerig doen over het idee dat we Azië achterna gaan’, zegt ze. ‘Het kan ook zo zijn dat ze daar door aanleg gevoeliger zijn.’

Schalij heeft met Klaver en andere collega’s eind vorig jaar wel met enige haast een behandelstandpunt voor ernstige bijziendheid bij kinderen gepubliceerd. Een richtlijn had ook gekund, maar het zou jaren extra kosten om die te maken. ‘Daar is dit probleem te urgent voor’, zegt Schalij.

Ballon

Bijziendheid, oftewel myopie, werd jarenlang niet als medische kwestie gezien: een brilletje op de neus en hup, verder met het leven. Ook bij de ergste gevallen. Maar medici signaleren de laatste jaren onherstelbare oogschade bij mensen die als kind bijziend werden en nu een sterkte van -6 of meer hebben, zegt Suzanne Yzer van het Radboudumc. Bij deze zogeheten hoge myopie rekt de oogbol in de lengte op, waardoor uiteindelijk het netvlies te dun wordt en te strak wordt gespannen. ‘Het is net alsof je een ballon opblaast’, zegt Yzer. ‘De rand daarvan wordt ook heel dun.’

Eerder vroeger dan later zal het netvlies slijten en uitzakken, waardoor uiteindelijk lezen onmogelijk wordt. ‘Dit gaat om mensen van 50 of 60, die nog gewoon werk hebben’, zegt Yzer. Op die leeftijd hebben hoogbijzienden daar een kans op van 5 tot 10 procent, die met de jaren stijgt naar uiteindelijk 30 procent. ‘Bij elkaar genomen zijn zij zeventien jaar van hun leven blind.’ De vrees is dat straks meer dan een op de twintig volwassenen dat risico loopt.

Yzer en andere oogartsen hebben dan nog maar één behandeloptie: medicijninjecties in de oogbol, die een tijdje de oogschade uitstellen. ‘Maar na drie of vier jaar heeft die behandeling geen zin meer. Het is niet te stoppen.’

Door deze ernst staat bijziendheid ‘als nieuwkomer’ ineens op de agenda, zegt Jan Roelof Polling, orthoptist in het Erasmus MC en docent-onderzoeker aan Hogeschool Utrecht. Daarom zoeken de experts naar manieren om bijziendheid – en dus oogschade later – te voorkomen.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Tot voor kort hadden wetenschappers weinig greep op de oorzaken van bijziendheid. Het kon weleens de schuld zijn van nachtlampjes op de kinderkamer, opperde de een, ruim twintig jaar geleden. Onzin, corrigeerde de ander: dat was een toevalsvondst. Het enige verband dat vaststond was dat ouders met bril vaker een kind grootbrengen dat ook een bril nodig heeft. Een kind erft dus íéts aan bijziendheid van zijn ouders. Dat kunnen de genen zijn die ouders doorgeven, maar ook gewoonten die kijkgedrag beïnvloeden. Of allebei.

null Beeld Volkskrant Infographics
Beeld Volkskrant Infographics

Boeken en beeldschermen

Er is tot nu toe maar één beproefde manier gevonden om bijziendheid te voorkomen: naar buiten gaan in daglicht. In recente grootschalige experimenten waarbij schoolkinderen in onder meer China en Singapore meer verplichte tijd buiten doorbrengen, blijkt dat deze kinderen vaker geen bril nodig te hebben dan kinderen zonder verplichte buitenspeeltijd. Dat verklaart waarom Aziatische kinderen in de stad vaker bijziend zijn dan kinderen op het platteland, een verschil dat in Nederland ook bestaat, aldus Polling.

Tegelijkertijd is het geen bemoedigende vondst, want kinderen lijken steeds moeilijker naar buiten te lokken. Dat is althans de indruk van de organisatie Jantje Beton, die er weleens onderzoeken naar laat uitvoeren. De experts die we spreken zien het ook zo. Klaver: ‘Er is binnen ook meer te doen dan vroeger. Gamen, smartphones, enzovoorts.’ Zeker weten doet ze het niet, maar de lockdown vergroot dat effect waarschijnlijk.

In grote lijnen gaat het inderdaad steeds slechter met kinderogen, zegt orthoptist-onderzoeker Polling. Bijna een kwart van de tienduizend Rotterdamse kinderen uit het zogeheten Generation R-onderzoek is op 13-jarige leeftijd bijziend. ‘Nu zijn die kinderen 17 jaar oud en roepen we ze weer op voor metingen. Ik denk dat we de 50 procent bijziendheid wel gaan halen. Dat is maar een verwachting natuurlijk, maar het zou me niet verbazen.’ Ter vergelijking: onder de zestigplussers is het percentage bijzienden 25 procent.

Wat buitenlicht precies doet om het oog in een gezondere vorm te laten groeien is niet helemaal duidelijk. Het lijkt erop dat het netvlies daglicht nodig heeft voor normale groei. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat de kinderen die vaker boeken en beeldschermen dichter bij hun ogen houden, ook vaker bijziend worden. Het oog lijkt zich aan te passen om dat te vergemakkelijken, zegt Klaver. Dat kan mede verklaren waarom bijziendheid vroeger iets voor hoogopgeleiden was – de klassieke boekenwurm met bril – waar het nu met de opkomst van smartphones in de hele maatschappij toeneemt.

Kinderen in een klas in Wuhan in China moeten hun boeken tegen de ijzeren stangen op hun bureaus houden als ze lezen, om hun gezichtsvermogen te beschermen.  Beeld Getty
Kinderen in een klas in Wuhan in China moeten hun boeken tegen de ijzeren stangen op hun bureaus houden als ze lezen, om hun gezichtsvermogen te beschermen.Beeld Getty

Verschillende organisaties proberen kinderen al jaren de deur uit te krijgen, want buiten spelen is om allerlei redenen gezond, maar de aanbevolen dagelijkse twee uur halen de meeste kinderen niet. ‘Ouders kunnen dit niet zomaar zelf even oplossen’, vindt Vasanthi Iyer, jeugdarts gespecialiseerd in publieke gezondheid en opleider bij TNO. ‘Niet elk gezin heeft de tijd of een woonomgeving die buiten spelen aantrekkelijk maakt. Dus we moeten ze op alle niveaus helpen. Als ook de gemeente en de school meedoen, maken we een kans.’ Iyer probeert daarom met de groep Zicht op Buiten alle neuzen dezelfde kant op te krijgen, helemaal tot in het ministerie van Volksgezondheid.

Oogdruppels

Intussen willen Klaver en Polling kinderen die al risico lopen op sterke bijziendheid op tijd herkennen. ‘Orthoptisten kunnen er vaker een groeicurve bij pakken om in te schatten of het met het oog een slechte kant op gaat’, zegt Klaver. Een kind jonger dan 12 jaar dat al een sterkte nodig heeft van -3, valt later hoogstwaarschijnlijk in de risicogroep van -6 of meer, heeft Polling becijferd op basis van opticiengegevens.

Kinderen voor wie sterke bijziendheid en dus oogschade dreigt, hebben gelukkig nog wel een paar behandelopties. Zo kunnen artsen het middel atropine in het oog druppelen: dat remt de oogbolgroei af. Onderzoekers steggelen nog wel over de juiste dosis, zegt LUMC-oogarts Schalij. Een hogere dosis maakt het lastig om dichtbij scherp te stellen, waardoor een kind later vastzit aan een bril met een leesgedeelte. Lagere doses hebben dat probleem niet, maar werken meestal minder goed. Het nieuwe behandelstandpunt van de artsen moet voldoende handvatten geven om de goede keus te maken, hoopt Schalij: stapje voor stapje de dosis verhogen tot de oogbolgroei afremt.

Minder controversieel, maar ook iets minder effectief zijn speciale behandellenzen, zegt Polling. Zo bestaan er lenzen die het oog als het ware verleiden om minder moeite te steken in scherpstellen op dichtbij, vooral in de randen van het gezichtsveld. Daardoor zal de oogbol ook minder geneigd zijn in de lengte te groeien.

Als de artsen het plan doorzetten om veel meer kinderen vroegtijdig te behandelen, vergt dat wel veel van de zorg, zegt oogarts Martha Tjon van het Oogziekenhuis Rotterdam. Zij betwijfelt of het haalbaar is. ‘We gaan er dan een grote groep kinderen bij krijgen. Die ruimte is er niet zomaar en je zou niet willen dat dit ten koste gaat van kinderen met andere acute oogproblemen, zoals staar of glaucoom.’

Oogarts Schalij denkt dat het wel te regelen valt: het is een kwestie van de boel slim inrichten, zegt ze. Polling ziet ook mogelijkheden, maar herkent wel de uitdaging. ‘We moeten dit echt goed gaan afstemmen tussen opticiens, optometristen, jeugdartsen, oogartsen en orthoptisten.’

Nietsdoen lijkt in elk geval geen optie, zegt oogarts Suzanne Yzer. Want wat nu bijziende kinderen zijn, worden straks slechtziende of zelfs blinde volwassenen. Nu al zet haar afdeling op het Radboudumc bij zo’n vierhonderd mensen injecties om netvliesslijtage af te remmen. En zonder vroegtijdig ingrijpen worden dat er nog minstens twee keer zo veel.

Wijziging 9 februari 2021

In een eerdere versie stond dat één op de drie hoogbijzienden netvliesproblemen krijgt en mogelijk blind wordt. Hoewel dat feitelijk klopt en het totaalrisico voor alle levensjaren is, zijn de risico’s op 60- en 70-jarige leeftijd lager, namelijk ongeveer 5 tot 20 procent, afhankelijk van hoe bijziend iemand is. Die nuance staat er nu in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden