Opinie

'Stapel werd niet door de media bewierookt'

Werden de flutstudies van Diederik Stapel begeleid door jubelende stukken in de kwaliteitspers? Welnee, schrijft wetenschapsredacteur van de Volkskrant Maarten Keulemans. 'Kranten als NRC en de Volkskrant hebben een wetenschapsredactie, die ze veel weerbaarder maakt tegen slodderwetenschap.'

Het boek 'Ontsporing' van de wetenschapper Diederik Stapel in boekhandel Scheltema. De gevallen hoogleraar sociale psychologie gaat met zijn boek in op zijn handelswijze als wetenschapper.Beeld anp

Je kon erop wachten. Nu het onderzoek is afgerond, de fraudeur door het stof is gegaan en de universiteiten hun afschuw hebben uitgesproken, is het tijd voor het oude refrein: de media hebben het gedaan. Want hoe kwam het eigenlijk dat de frauderende hoogleraar Diederik Stapel zo'n ster kon worden? Nou? Precies: het journaille, dat altijd maar uit is op 'smeuïge oneliners' en 'geinige effectjes'.

Dat is althans zoals Gerben van Kleef, zelf hoogleraar sociale psychologie, het verwoordde in de Volkskrant. 'De flutstudies waar nu (soms terecht) lacherig over wordt gedaan, werden eerst enthousiast breed uitgemeten in diverse media', aldus Van Kleef. 'Slodderwetenschap en broddeljournalistiek gaan hand in hand.'

Oei, dat is nogal wat. Maar zou het ook zo zijn? Geschrokken ben ik toch eens in de archieven gedoken. Hebben de kwaliteitsmedia die Van Kleef zo expliciet noemt het nu echt zo 'breed uitgemeten' dat Sinterklaas kleuters socialer maakt of dat kunst helpt bij statusangst? Welnee. In de kwaliteitskranten Trouw, NRC Handelsblad, Het Parool en de Volkskrant kwam de naam Diederik Stapel vóórdat alle heisa begon in twaalf jaar tijd welgeteld 15 keer ter sprake - per krant gemiddeld één keer in de drie jaar. Maar 13 van de 15 keer was het in een ander verband: Stapel leidde NRC eens rond door Groningen, Trouw besprak een boek waarvoor hij een hoofdstuk had geschreven, de Volkskrant vroeg enkele psychologen onder wie ook Stapel wat mensen toch zien in Sarah Palin.

Discriminatie
Het gebeurde maar één keer dat Trouw, NRC en de Volkskrant een van Stapels studies als nieuws brachten. Dat was in april vorig jaar: hoe een rommelige omgeving discriminatie opwekt. Maar ja, dat was wél omdat Stapel er het gezaghebbende Amerikaanse wetenschapsblad Science mee had gehaald, een unicum voor een Nederlandse psycholoog.

Maar wacht eens. Die domme journalisten waren toch massaal op die sinterklaasstudie en het onderzoek naar vleeshufters gedoken? Het geheugen bedriegt. De sinterklaasstudie werd, wonderlijk eigenlijk, vooral opgepikt in België. En het gewraakte onderzoek naar vleeshufterigheid - de wereld in geholpen door hoogleraar en oud-voorzitter van Wakker Dier Roos Vonk - werd alleen geslikt door De Telegraaf, NOS en het ANP. Waarna het, erg vervelend, alsnog kort op de websites van de kwaliteitskranten kwam die leunen op de nieuwsfeed van ANP. De kranten zelf besteedden er geen aandacht aan: ze vertrouwden het voor geen cent. Op de interne mailinglijst van de Vereniging voor Wetenschapsjournalisten (VWN) barstte zelfs een discussie los omdat de cijfers niet klopten - ja, er zijn wetenschapsjournalisten die dat narekenen. Hadden de co-auteurs van Stapel dat ook maar eens gedaan.

Rooskleurig
Valt het journaille dan helemaal niets te verwijten? Natuurlijk wel. Keer op keer wijzen de onderzoeken uit dat journalisten nuances weglaten, inzoomen op treffende resultaten en oppoetsen wat smoezelig is. Een analyse van 436 journalistieke artikelen over kanker wees bijvoorbeeld uit dat die vooral gaan over revolutionaire nieuwe behandelingen. En in september wees een andere studie uit dat de helft van alle krantenartikelen over wetenschap het onderzoek te rooskleurig afschildert. Maar, zo blijkt uit datzelfde onderzoek, wetenschappers doen aan die mooimakerij gezellig mee. Van alle persberichten schildert 47 procent onderzoek te mooi af en van de samenvattingen die boven wetenschappelijke artikelen staan gaat 40 procent te kort door de bocht. Zo bezien, doen journalisten het zo slecht nog niet.

Van Kleef vergeet dat 'de media' niet bestaan. Zo hebben kranten als NRC en de Volkskrant een wetenschapsredactie, die ze veel weerbaarder maakt tegen slodderwetenschap.

Terwijl de Volkskrant de afgelopen tijd kritische achtergrondartikelen bracht over de forensische psychologie, de ontwikkelingen in het primingonderzoek en meerdere grote achtergrondartikelen wijdde aan fraude en datamassage als universeel verschijnsel in de wetenschap, meldde het vooraanstaande vakblad Psychological Science dat mensen in een kamer waar ook een doos staat creatiever zijn - ze zouden dan meer out of the box denken, snapt u?

Ik ben bang dat heel wat media het wetenschapsnieuws kritischer wegen dan sommige vakbladen.

Maarten Keulemans is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden