Stan Gielen: verspringer voor de wetenschap

Het tweede gezicht

Hij staat in Nijmegen bekend als de man die je moet hebben als er iets geregeld moet worden voor de wetenschap, maar is niet altijd blij met zijn rol als bestuurder. Toch heeft biofysicus Stan Gielen nu de taak de zwaar bediscussieerde hernieuwing van wetenschapsfinancier NWO te leiden.

NWO-voorzitter Stan Gielen: `Je moet een gevecht pas aangaan als je weet dat je het kunt winnen en waarom. En anders beter niet.` Beeld Aurélie Geurts

Een mild minderwaardigheidscomplex was wat natuurkundestudent Stan Gielen in 1973 op het idee van de Batavierenrace bracht. Gielen was - het bloed kruipt dan al waar het niet gaan kan - net voorzitter geworden van de Nijmeegse studentenatletiekvereniging en zinde op een manier om zijn universiteit ten opzichte van de arrogante Randstad beter op de kaart te krijgen. Van een vriend hoorde hij over Zweedse langlauf-estafettes van en voor studenten. Een idee was geboren: rennend de Rijn afzakken tot aan Rotterdam. Net als de Batavieren het deden.

Bij de eerste twee edities bleek een aankomst van de lopers op zaterdagmiddag op de Van Brienenoordbrug in hartje Rotterdam logistiek niet echt een goed idee. Sindsdien voert de route van Nijmegen naar Enschede, toch weer een beetje een provinciale derby, maar de Batavierenrace bestaat nog steeds. Bestuurslid Gielen liep een aantal malen zelf de race mee en mag nog steeds graag nu en dan een rondje rennen. Ongeorganiseerd, voor vaste loopgroepjes heeft hij het als onderzoeker en bestuurder al jaren veel te druk. Helemaal nu hij sinds kort in Den Haag werkt.

Constantinus Cornelis Adrianus Maria 'Stan' Gielen, hoogleraar biofysica te Nijmegen en tot voor kort decaan van de bètafaculteit, is sinds begin dit jaar bestuursvoorzitter van wetenschapsfinancier NWO in Den Haag. Op 1 februari krijgt deze Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek na jaren praten een nieuwe, centralere rol in de Nederlandse wetenschappen. NWO verdeelt per jaar ruim 800 miljoen euro onder universitaire onderzoekers. Dat gebeurt in competitie; formeel moeten de beste onderzoeksvoorstellen het geld krijgen. In de praktijk valt viervijfde van de aanvragers buiten de boot, door gebrek aan middelen. Jaar na jaar, ronde na ronde. Als een van zijn eerste beleidsdaden roept Gielen dit voorjaar een werkconferentie bijeen. Hoofdvraag daar: hoe is er iets te doen aan de stortvloed aan aanvragen die geen kans maken maar onderzoekers wel maanden van hun werk houden? Zonde van de tijd en energie, namelijk.

Gielen als beginnend student natuurkunde.

Open vizier

Op 1 februari wordt NWO van een los verband van wetenschappelijke gemeenschappen een centraal geleide organisatie, met Gielen aan het hoofd. Hoe hij daarin zal opereren moet nog blijken. Stan is iemand die mensen enthousiast kan krijgen, zegt biofysicus prof. John van Opstal van het Donders Instituut in Nijmegen, die lang geleden bij hem promoveerde op onderzoek aan hand-oogcoördinatie. 'Misschien is hij geen durfal, maar wat hij doet legt hem geen windeieren en hij neemt mensen daarin mee.' En directeur en cognitiewetenschapper Peter Hagoort van het Donders Instituut: 'Stan werkt met open vizier, je kunt afspraken met hem maken en hoeft nooit bang te zijn voor politieke trucs. Daar doet hij niet aan. Nooit.'

Anderzijds leidde het eerste interview dat Gielen na zijn benoeming gaf, aan het Nijmeegse universiteitsblad Vox, in juni meteen tot een kleine rel in politiek Den Haag. Gielen zei daarin te vermoeden dat het bij NWO allemaal best wat effectiever zou kunnen. Alleen al het aantal beleidsmedewerkers leek hem wel erg ruim. Gielen stond op de foto met opgestroopte mouwen en een grashark in zijn tuin. Ingewijden fronsten de wenkbrauwen: had nieuwkomer Gielen wellicht toch even gemist dat er, na jaren van soms pijnlijk geven en nemen, al een nieuw NWO klaarstond voor gebruik? Staatssecretaris Dekker (Wetenschap) liet het Gielen daags erna voor de zekerheid toch maar even op de man af vragen.

Stan Gielen op de lagere school in Breda. Beeld Rechtenvrij

CV Stan Gielen

1952 Geboren in Breda
1974 Kandidaats Natuurkunde, Universiteit Nijmegen
1976 Doctoraal experimentele natuurkunde, Nijmegen
1980 Promotie biofysica, Nijmegen
1980 - 1982 Universitair docent medische fysica, Universiteit Utrecht
1983 - 1985 Gastdocent Northwestern University, Chicago / UCLA Los Angeles
1985 - 1988 Universitair docent medische fysica, Universiteit Utrecht
1988 - 2010 Hoogleraar biofysica, Radboud Universiteit Nijmegen
1988 - 2003 Voorzitter Stichting Neurale Netwerken
1995 - 1997 Voorzitter subfaculteit Natuurkunde, Nijmegen
2007 - 2010 Eerste directeur Donders Instituut Nijmegen
2009 Lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
2010 - 2016 Decaan bètafaculteit Radboud Universiteit Nijmegen
2017 Voorzitter Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Stan Gielen werd een week voor Kerst 1952 geboren als eerste kind in een katholiek gezin in Breda. Zijn vader was administrateur, zijn moeder huisvrouw. De Bredase familie Gielen kent vooral akkerbouwers, maar de leergierige Stan doet het goed op school en gaat als eerste studeren aan een universiteit. Natuurkunde - de maanlandingen hebben zijn interesse voor exacte vakken gewekt, al is hij teleurgesteld als Neil Armstrong in 1969 hem als eerste man op de maan te vlug af is. Nijmegen wordt het, vooral omdat daar familie woont die hem een kamer kan bieden. Het katholieke speelt geen wezenlijke rol bij zijn keuze voor die plaats. Zijn ouders zijn weliswaar rooms. Maar toen Gielen als scholier in Breda liever naar de protestants-christelijke atletiekclub wilde dan de beduidend mindere katholieke, maakten ze daar geen halszaak van.

In Nijmegen blijft de sport belangrijk, hij traint zelfs een tijdlang op Papendal met het nationale team verspringen en hink-stap-sprong, het explosieve ligt hem beter dan de duursporten. Intussen stort hij zich ook in zijn studie experimentele natuurkunde en krijgt belangstelling voor de fysica van bewegen en zintuigen. Na zijn promotie op datzelfde biofysische vlak vertrekt hij naar het Academisch Ziekenhuis in Utrecht. Daar neemt hij als jonge postdoc de leiding over een onderzoeksgroep op zich wanneer zijn hoogleraar medische fysica prof. J.J. Denier van der Gon tot decaan wordt benoemd. Het zijn Gielens eerste schreden in het academische bestuur en die bevallen hem wel. 'Het grappige is dat hij nooit bestuurder wil zijn, en het vanzelf toch wordt', zegt oud-collega John van Opstal. 'Vooral omdat hij geen nee kan zeggen trouwens.'

Gielen keert na een periode in de VS terug naar Utrecht en krijgt daarna in Nijmegen als hoogleraar een eigen groep. Die runt hij opmerkelijk doelgericht, en hij houdt zijn onderzoekers zo veel mogelijk uit de wind. 'Alles draait wel om de wetenschap. Bij vakgroepsuitstapjes zag je hem nooit en met Sinterklaas liet hij verstek gaan, bang om bij de Sint op schoot te moeten', zegt Van Opstal. 'Stan is zeker sociaal, maar zonder het jolijt graag.'

Het nieuwe NWO

NWO krijgt op 1 februari formeel (want bij wet) een nieuwe structuur, waarbij oude, machtige werkgemeenschappen, zoals FOM (natuurkunde) en STW (technische wetenschappen) opgaan in NWO. De reorganisatie is in de academische wereld met argusogen gevolgd. Het oude academische zelfbestuur per wetenschapsgebied is ermee van de baan, het bestuur in Den Haag machtiger dan ooit. Weg onderzoeksvrijheid, vrezen velen. Aan Gielen de taak om ze toch mee te krijgen. Op papier is de nieuwe organisatie rond, en in december hebben de bonden en medezeggenschap er ook mee ingestemd. Nu de praktijk nog.

Vasthoudend

Op het gebied van neurowetenschappen, zintuigen en motoriek is het onderzoek in Nijmegen op dat moment vervaarlijk versplinterd over fysica, het ziekenhuis, psychologie en sociale wetenschappen. Met onder meer Peter Hagoort begint Gielen een lobby voor een samenhangend instituut voor hersenen, cognitie en gedrag, het Donders Instituut.

Aanvankelijk voelt het Nijmeegse college er weinig voor, met het argument dat het voorgestelde neuro-instituut haast net zo groot wordt als de hele universiteit. 'We zijn hier de Radboud Universiteit, niet de Donders Universiteit', voegt toenmalig collegevoorzitter Roelof de Wijkerslooth de vasthoudende Gielen in die jaren gepikeerd toe. Maar in 2008 is het instituut toch echt een feit en het bestaat nog steeds, geleid door een roterend voorzitterschap. Gielen was de eerste voorzitter.

Noblesse oblige

De kwestie Donders vestigt in Nijmegen zijn naam als zachte macher, de man die je hebben moet als er voor de wetenschap iets geregeld moet worden. Iedereen schiet hem aan. Rond 2010 begint dat Gielen zelf op te breken en laat hij de universiteit weten eigenlijk weg te willen, onderzoek doen, al weet hij nog niet waar. De ontsnappingspoging resulteert pardoes in het tegendeel: het college vraagt hem decaan van de bètafaculteit te worden. Gielen accepteert, voor zes jaar. Noblesse oblige, vindt hij na jarenlang als onderzoeker met ambities zelf bestuurders te hebben lastiggevallen.

Dezelfde De Wijkerslooth (een chemisch technoloog die ooit in een eerder leven bij Unilever nog aan de wieg van Cup-a-Soup heeft gestaan) is, toeval of niet, in 2015 ook de ongebonden voorzitter van de commissie die de transitie van NWO begeleidt. Tegelijk selecteert hij, een opmerkelijke dubbelfunctie, nieuwe bestuursleden. Als de vacatures worden opengesteld, solliciteert Gielen in de nadagen van zijn decanaat op de post van domeinvoorzitter natuurwetenschappen in Den Haag. Een parttimebaan, met wat ruimte voor eigen onderzoek. Dat wordt hij niet. In plaats daarvan wordt hem gevraagd te komen praten over het NWO-voorzitterschap.

'Eerlijk gezegd liep het geen storm voor die positie', zegt een betrokkene die anoniem wil blijven. 'Toen de naam Gielen opdook was er opluchting, ook al was hij wellicht wat lichter dan het voorzittersprofiel voorschreef.' Een decaan van een middelgrote universiteit buiten de Randstad, was dat echt wel voldoende? Zelf twijfelt hij vooral over de werkdruk, vertelt hij in het omstreden interview in universiteitsblad Vox.

Biofysica

De wetenschappelijke carrière van biofysicus Stan Gielen draait om de aansturing van de menselijke bewegingen. We hebben meer spieren dan nodig voor welke beweging dan ook. Hoe weet het lichaam welke er nodig zijn? Daarbij speelt feedback via zintuigen een sleutelrol. Gielen bestudeerde dat als experimenteel fysicus en zette zelfs een bedrijfje op dat zelflerende stelsels van computers aan de man bracht. De software wordt nog steeds gebruikt, bijvoorbeeld bij identificatie van slachtoffers aan de hand van dna-sporen. Onder meer bij de MH17-ramp werd die ingezet.

Een mooie hondenbaan

Het antwoord is ja. In juni 2016 wordt Gielen benoemd tot nieuwe NWO-voorzitter voor een periode van vijf jaar met uitzicht op nog eens vijf. Volgens afspraak kijkt hij al vanaf september mee met het terugtredende oude NWO-bestuur. Scheidend voorzitter Jos Engelen, deeltjesfysicus en oud-CERN-directeur, krijgt in december een lintje voor wat hij, soms gemangeld tussen politiek en wetenschap, de mooiste hondenbaan ter wereld noemt. Het Nieuwe NWO is zijn geesteskind.

In Nijmegen noemen ze Gielen een behendige wetenschapsbestuurder die er als decaan de bètafaculteit zeer succesvol maakte met een budget van 100 miljoen euro, zo'n duizend medewerkers en bijna drieduizend studenten. In zijn tijd halen de Nijmeegse bèta's grote prijzen binnen, miljoenensubsidies voor research en nieuwe faciliteiten als de grootste supermagneet ter wereld, deels van het NWO dat hij nu gaat leiden. De zelf net teruggetreden Nijmeegse collegevoorzitter Gerard Meijer volgde als student ooit colleges biofysica bij Gielen en roemt diens bestuurlijke stijl. 'Toegankelijk, communicatief en toch met oog voor de inhoud van het werk. Hij kan van details echt genieten.' Minister Jet Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vertelt desgevraagd onder de indruk te zijn van Gielens systematische denken. 'Een strategische man, dat merk je in alles.'

Zelf ziet Gielen besturen eigenlijk ook als een wetenschappelijk vraagstuk. 'Je kunt zeggen: ga er in Den Haag gewoon vol in voor de Nederlandse wetenschap en dat doe ik ook', zei hij in december tegen de Volkskrant. 'Maar nooit zonder feiten en goede argumenten. Je moet een gevecht pas aangaan als je weet dat je het kunt winnen en waarom. En anders beter niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.