‘Staafmixer-ster’ speelt verstoppertje

Hij tolt, raast, flikkert, zuigt en speelt verstoppertje. Zijn naam? Swift J1749.4-2807. Aard van het beestje? De eerste ‘eclipserende accreterende milliseconde-röntgenpulsar’.

Sterrenkundigen zijn in de zevende hemel, want de recente ontdekking van deze bizarre ster maakt het mogelijk om meer te weten te komen over het gedrag van materie onder extreme omstandigheden.

J1749, zoals het compacte, rondtollende sterretje kortweg wordt genoemd, werd in juni 2006 al ontdekt door de Amerikaanse Swift-kunstmaan. Het is een zogeheten neutronenster: pakweg anderhalf keer zo zwaar als de zon, maar niet groter dan Texel. Met zijn sterke zwaartekracht zuigt hij gas op van een begeleider. Bij dat ‘accretie’-proces treden af en toe uitbarstingen op van energierijke röntgenstraling.

Zo’n röntgenuitbarsting was er ook op 10 april. Metingen van NASA’s Rossi-kunstmaan hebben een schat aan informatie opgeleverd. Zo ontdekte Diego Altamirano van de Universiteit van Amsterdam dat J1749 een snel flikkerende röntgenbron is, met 518 pulsjes per seconde. Dat betekent dat hij in minder dan twee milliseconden om zijn as draait, even snel als een staafmixer.

Precisiemetingen aan die röntgenpulsjes laten zien dat de neutronenster en zijn begeleider elke 8,8 uur om elkaar heen razen, op een onderlinge afstand van pakweg anderhalf miljoen kilometer. En astronomen van NASA ontdekten dat we hun baan vanaf de aarde vrijwel exact van opzij zien, waardoor J1749 tijdens elke omloop gedurende 36 minuten door de begeleider wordt bedekt en verduisterd.

Volgens Michiel van der Klis, directeur van het sterrenkundig instituut ‘Anton Pannekoek’ van de Universiteit van Amsterdam, maakt deze unieke oriëntatie het mogelijk om veel meer over de neutronenster te weten te komen, ondanks de enorme afstand van 22.000 lichtjaar.

Met grote telescopen op aarde moet het namelijk mogelijk zijn om ook de baansnelheid van de begeleider op te meten. Daaruit kan de massa van de röntgenpulsar worden berekend. Uit de duur van de eclipsen valt de middellijn af te leiden, waarmee dan ook de dichtheid bekend is.

‘Dat biedt informatie over de interne opbouw,’ zegt Van der Klis. Niemand weet precies hoe materie zich gedraagt onder de extreme omstandigheden in het binnenste van een neutronenster. De ontdekking van J1749 brengt die ‘heilige graal’ van de hoge-energie-astrofysica een belangrijke stap dichterbij, aldus Van der Klis.

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden