Spuitende boeren maken schimmels levensgevaarlijk voor mensen

Mensen met een zwakke gezondheid kunnen ziek worden van een resistent geraakte schimmel...

Een veelvoorkomende schimmel die voor planten onschadelijk is, blijkt voor mensen levensgevaarlijk, en Nederlandse wetenschappers hebben achterhaald hoe dat komt. Bestrijdingsmiddelen die in de landbouw worden gebruikt, maken de schimmel waarschijnlijk resistent tegen antibiotica, schrijven ze in The Lancet Infectious Diseases. Die conclusie is zo opzienbarend, dat ook Science er een discussie aan heeft gewijd.

De sporen van de Aspergillus fumigatus, volop aanwezig in de grond en in compost, worden bij gezonde mensen na inademing door het immuunsysteem verwijderd. Bij patiënten met een sterk verminderde weerstand kunnen ze in de long ontkiemen en een ernstige longinfectie veroorzaken. De invasieve aspergillose komt in Nederland jaarlijks tweehonderd keer voor, schat arts-microbioloog Paul Verweij, verbonden aan het UMC St Radboud. De infectie is vaak levensbedreigend; voor de bestrijding gebruiken artsen azolen, schimmelwerende medicatie.

Het Nijmeegse ziekenhuis onderzoekt al vijftien jaar schimmelisolaten van patiënten. De afgelopen jaren ontdekten hoogleraar Verweij en moleculair microbioloog Willem Melchers steeds meer resistente schimmels. In 2007 beschreven ze in The New England Journal of Medicine negen patiënten, van wie er twee door falende behandeling overleden.

Het ministerie van Landbouw stelde daarop met ZonMw geld beschikbaar voor nader onderzoek.

Alle academische ziekenhuizen kweekten na afname bij patiënten Aspergillus-schimmels, die werden overgeënt op een voedingsbodem met medische azolen, legt Verweij uit. De schimmels die doorgroeiden, waren resistent.

Onderzoek van tweeduizend isolaten van patiënten die tussen 1994 en 2007 in het UMC St Radboud waren opgenomen, toonde aan dat vanaf 2000 jaarlijks 1 tot 7 procent van de patiënten een resistente schimmel bij zich droeg. Die resistentie kan ontstaan in de patiënt zelf, als de schimmel de werking van het medicijn probeert te ontlopen door mutaties in het gen Cyp51. ‘Dan verwacht je talrijke mutaties’, zegt Verweij.

De Nijmeegse onderzoekers kwamen echter tot een opmerkelijke ontdekking: 94 procent van de isolaten uit hun eigen ziekenhuis en 69 procent uit de andere ziekenhuizen bleken dezelfde mutaties te hebben. Niet alleen het gen Cyp51A was veranderd, waardoor de azolen zich minder goed hechten aan de schimmel, maar er was ook een soort verdubbelaar ontstaan, die maakt dat de mutatie steeds wordt gereproduceerd.

Dat alle Nederlandse patiënten ten gevolge van de behandeling toevallig dezelfde mutatie zouden hebben ontwikkeld, is onwaarschijnlijk, aldus Verweij, en transmissie van patiënt op patiënt is ongebruikelijk. Er bleef één verklaring over: de patiënten moesten sporen hebben ingeademd die al resistent waren. Onlogisch klinkt dat niet, want in de landbouw worden massaal azolen gebruikt om schimmels te bestrijden. Weliswaar komen de drie types medische azolen uit een andere groep dan de tachtig soorten die als gewasbeschermingsmiddel worden ingezet, maar het werkzame bestanddeel is vergelijkbaar, en het aangrijpingspunt op de schimmel is hetzelfde, zegt Verweij.

Om hun theorie te staven onderzochten de Nijmegenaren samen met fytopatholoog Gert Kema van de Wageningen Universiteit 79 grond- en compostmonsters. Vijftien gekweekte schimmels bleken resistent tegen medische azolen; bij dertien werd hetzelfde resistentiemechanisme gevonden als in de klinische isolaten.

De resistente schimmels werden alleen gevonden in gecultiveerde grond. Verweij spreekt van collateral damage: de Aspergillus-schimmel is voor planten onschadelijk, maar wordt resistent door bestrijdingsmiddelen die tegen andere ziekteverwekkers worden ingezet.

Internationaal onderzoek moet uitwijzen of de resistentie ook elders voorkomt. Onlangs zijn in Denemarken in grondmonsters al resistente schimmels gevonden, zegt hij. Nijmeegse en Wageningse onderzoekers willen bestuderen of er inderdaad kruisresistentie kan ontstaan tussen azolen in de landbouw en medische azolen.

Zij zijn in gesprek met producenten van bestrijdingsmiddelen, die weinig enthousiast zijn over het onderzoek. ‘Maar het is in ieders belang om uit te zoeken wat er aan de hand is’, zegt Verweij. ‘Er gaan wel patiënten aan dood.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden