'Sorry, edelachtbare, mijn frontaalkwab is een gatenkaas'

MRI-scans lijken steeds vaker een rol te spelen in de rechtszaal, zoals in de zaak-Jansen Steur en in die van de afperser van John de Mol. Is het defecte brein hét verdedigingswapen?

Beeld anp

Wordt het defecte brein van de verdachte het favoriete excuus van de verdediging? Met de hersenscan als het ultieme bewijs? 'Sorry, edelachtbare. Maar mijn frontaalkwab is een gatenkaas.'

Aan de hand van een hersenscan, valt nooit iets met zekerheid te zeggen over de toerekeningsvatbaarheid en het gedrag van de verdachte. 'Zolang het geen absolute ravage is onder de schedel, kun je geen enkele betrouwbare uitspraak doen', zegt Harald Merckelbach, hoogleraar rechtspsychologie aan de Universiteit Maastricht. 'En zelfs dan geldt: er is geen drempelwaarde waarbij hersenschade wel of geen afwijkingen veroorzaakt in gedrag. Ik ken een jongen die na het verwijderen van een tumor bijna de helft van zijn brein kwijt was en die jaren na dato nog steeds normaal functioneert. Het brein kan heel erg veel hebben.'

En wat is een 'normaal' brein? Daar is geen uitspraak over te doen. Er zijn net zoveel verschillende breinen als er neuzen zijn of wervelkolommen. 'Ook een afwijking op de scan van de wervelkolom wil allerminst zeggen dat de patiënt daadwerkelijk klachten heeft', benadrukt Thomas Rinne, portefeuillehouder wetenschap en opleidingen van het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP). Het NIFP maakt regelmatig gebruik van hersenscans en neuropsychologische testen om rapportages te schrijven over de mentale staat van verdachten. Maar een hersenscan alléén zegt volgens Rinne niets. 'De een raakt behoorlijk in de war door een beschadigde frontale kwab. De ander helemaal niet. Daarom moet er altijd ondersteunend, extra bewijs zijn.' Bijvoorbeeld symptomatisch gedrag, afwijkende testscores of observaties door familieleden en vrienden.

Hersenscans laten zich bovendien niet zo makkelijk lezen als buitenstaanders vaak denken. Het lijkt is geen 'foto' maar het is 99 procent statistiek. En de interpretatie daarvan is een vak apart. Met als gevolg dat neurobewijs gevoelig is voor overschatting en misinterpretatie. De Maastrichtse rechtspsycholoog Merckelbach moest lachen toen hij las dat de frontaalkwab van Jansen Steur, volgens zijn hersenscan, is aangetast. In die breinregio zitten belangrijke functies als remming en planning, aldus de verdediging van Jansen Steur. Maar volgens Merckelbach is het onthutsend nietszeggend. Alsof je de vraag 'Waar woon je?' beantwoordt met: 'In Afrika.'

Als de frontaalkwab van Jansen Steur echt een 'gatenkaas' is zoals deskundigen beweren, snapt Merckelbach niet dat deze neuroloog in 1994 kon promoveren, vier jaar nà zijn auto-ongeluk. 'Knap lastig: een proefschrift schrijven met een frontaalkwab als een gatenkaas.'

Een MRI-scan van een 50-jarige met frontaalkwabdementie. Bij de pijl is te zien hoe de frontale kwab gekrompen is ten opzichte van het gezonde brein op de andere MRI-scan. Symptomen die vaak voorkomen bij frontaalkwabdementie: veranderingen in persoonlijkheid, zoals verlies van emotionele remmingen en empathisch vermogen.Beeld Science Photo Library

Bij de man die verdacht wordt van het afpersen van John en Linda de Mol zou het probleem eveneens in de frontaalkwabben zitten, die zouden zijn aangetast door frontaalkwabdementie. Er zijn technieken - CT-scans en MRI-scans - waarmee verlies aan hersencellen in die regio soms aangetoond kan worden. 'Maar een afwijkende scan alleen in niet voldoende voor de diagnose dementie', weet Alzheimeronderzoeker Pieter Jelle Visser van VUmc en Maastricht UMC. 'Het krimpen van de hersenen kan namelijk ook onderdeel zijn van normale verouderingsprocessen en hoeft niet gepaard te gaan met problemen. Een scan kan hooguit de aanwezigheid van een hersenziekte ondersteunen, maar altijd in combinatie met andere gegevens. Het gaat om een totaalplaatje. Je analyseert het gedrag, je test het geheugen en andere vaardigheden en je praat met de omgeving. Dan pas volgt een diagnose', aldus Visser.

Verdachten kunnen stoornissen faken. Sorry, edelachtbare, maar ik heb ADHD, PTSD of ik hoor stemmen in het hoofd. De psychische stoornissen waar verdachten last van zeggen te hebben zijn volgens Merckelbach in 30 procent van de gevallen gefingeerd. 'Dat is bekend uit onderzoek. Ook in de hersenscanner kunnen verdachten simuleren. Het is vrij eenvoudig om de scan een pathologische aanblik te geven. Een bokser in New York, die verdacht werd van mishandeling, slikte bijvoorbeeld anti-psychotische middelen om de hersenscan in de war te sturen.'

Om simulerende verdachten de pas af te snijden, pleit Merckelbach voor een protocol. Terecht, vindt Rinne van het NIFP. 'Sabotage van scans is heel wel mogelijk. Voor verdachten staat er veel op het spel.'

Structuren van een gezond brein.Beeld Science Photo Library

Een protocol is volgens Merckelbach ook belangrijk om te voorkomen dat experts die de scan moeten interpreteren worden 'gevoed' met informatie die hun oordeel in een bepaalde richting kan sturen. 'Je wilt niet dat zo'n deskundige van te voren te horen krijgt dat de verdachte mogelijk een moord heeft gepleegd of een ongeval heeft gehad', aldus Merckelbach.

Neurobiologisch bewijs is inmiddels niet meer weg te denken uit de rechtszaal. Elk jaar verdedigen tientallen strafadvocaten hun cliënten met een beroep op met afwijkende hersenscans, hormoonspiegels of bijwerkingen van antidepressiva. Een beroemd voorbeeld is Sietse H. uit Nijbeets die in eerste aanleg 12 jaar celstraf kreeg voor het vermoorden van haar pasgeboren kinderen. In tweede aanleg ging de straf omlaag naar 3 jaar met TBS toen bleek dat haar hersenen maar heel weinig windingen tellen. Dat, in combinatie met afwijkende uitslagen op psychologische tests, bracht deskundigen tot de conclusie dat ze - op sommige gebieden - het verstand heeft van een kind van 10 jaar.

In civiele kwesties speelt neurobewijs in honderden zaken per jaar. Inmiddels zijn heel wat contracten ontbonden omdat één van de ondertekenaars de rechter wist te overtuigen dat hij dement was op het moment dat hij zijn handtekening zette.

Het effect van de neurowetenschap op de rechtspraak is in Engeland en de VS inmiddels een apart vakgebied geworden: neurolaw. Nederland is zover nog niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden