Interview Mark van Ostaijen

Socioloog Mark van Ostaijen: ‘wij hebben onszelf laten marginaliseren.’

In het publiek debat worden sociologen overvleugeld door psychologen en psychiaters. Socioloog Mark van Ostaijen schreef de frustratie van zich af.

Socioloog Mark van Ostaijen: ‘Steeds minder sociologen kunnen zich de luxe veroorloven om zich in het publiek debat te mengen. Ik ben zo gek om dat wel te doen.’ Beeld Dolph Cantrijn

Bestuurssocioloog Mark van Ostaijen (34) gunt mediagenieke filosofen, neuropsychologen en psychiaters van harte hun plek aan paneltafels en in talkshows. Maar wij, mensen, zijn toch beduidend meer dan ons brein. En maatschappelijke fenomenen zijn toch niet alleen verklaarbaar vanuit het perspectief van het individu. Het mooie vakgebied van Van Ostaijen, de sociologie, blijft onderbenut als verklaringsmodel voor uiteenlopende maatschappelijke verschijnselen – van #MeToo tot uitvaarten waarbij het niet meer over het hiernamaals gaat, en van de bitcoingekte tot voetbal als nieuwe religie. Om de rijkdom van zijn vakgebied te laten zien en om enig tegenwicht te bieden aan de populaire egowetenschappen, schreef hij een boek dat vandaag wordt gepresenteerd: Wij zijn ons. ‘Het feit dat we een geïndividualiseerde samenleving zijn, betekent niet dat het individu de maat van alle dingen is.’

Wat missen we precies als sociologen in het publiek debat een marginale rol spelen?

‘De dominantie van neuropsychologen en psychiaters betekent dat het publiek debat steeds meer wordt beheerst door de principes van die disciplines. Ze leggen een eenzijdige claim op de werkelijkheid, waarbij het individu wordt aangemerkt als voornaamste vindplaats van afwijkend gedrag. ADHD en ADD zijn diagnoses op individueel niveau en worden niet aangemerkt als sociaal fenomeen. De sociologische vraag raakt buiten beeld, en dat is armoede. Niet alleen op universiteiten, waar het aantal studenten psychologie en het aantal studenten sociologie zich verhoudt als 10:1, maar ook in het publieke debat.’

Kunt u daar voorbeelden van geven?

‘Deze zomer stond in de Volkskrant een, op zich interessant, stuk over de zelfdoding van drie bekende mensen in korte tijd. Je zou zeggen: zelfdoding is een fenomeen waarmee Émile Durkheim de sociologie in de 19de eeuw op de kaart heeft gezet. Voor het Volkskrant-artikel werden echter geen sociologen geraadpleegd, maar wel enkele psychologen en psychiaters. Hetzelfde patroon zag je bij de verslaggeving van dat afschuwelijke ongeluk in Oss, twee weken geleden. In het leger van deskundigen ontbraken sociologen. Terwijl de sociale impact van het drama toch heel aanzienlijk was.’

Kennelijk hebben sociologen zichzelf onvoldoende in de kijker gespeeld.

‘Zeker, wij hebben onszelf laten marginaliseren. Maar met een afnemende kritische massa wordt het steeds moeilijker om de dynamiek te keren. Minder studenten betekent minder onderzoeksgeld. En minder onderzoeksgeld betekent, uiteraard, minder onderzoek. Steeds minder sociologen kunnen zich de luxe veroorloven om zich in het publiek debat te mengen. Ik ben zo gek om dat wel te doen. Vanuit een verantwoordelijkheid voor het vakgebied.’

Welke ontbrekende inzichten over actuele verschijnselen hebt u willen aanreiken?

‘Bijvoorbeeld dat #MeToo voortkomt uit een cultuur waar we allemaal onderdeel van zijn. Een cultuur waarin de tegenmacht ontbreekt. Waarin beroemdheden op een zeker moment niet worden weersproken of beteugeld. De discussie over deze gevallen beperkt zich tot: wie is schuldig en wie moet worden ontslagen? Maar de onderliggende cultuurvraag – wat zegt het over de omgeving van deze mensen dat zij zo hebben kunnen ontsporen – blijft daarmee op de achtergrond.’

Wie zijn de sociologen van wie het publiek kennis moet kunnen blijven nemen?

‘In mijn boek voer ik een elftal op. Ikzelf ben met de kracht van een bliksem getroffen door Johan Huizinga, een historicus die langs sociologische lijnen dacht. Van hem is de gedachte dat alles wat ‘cultuur’ wordt genoemd, voortkomt uit spel. Volgens Huizinga kunnen spel en cultuur zich alleen in vrijheid ontwikkelen. En van Georg Simmel heb ik geleerd dat moderniteit wordt gekenmerkt door de omdraaiing van middel tot doel. Dat heb je zien gebeuren met geld, met auto’s en uiteindelijk ook met het leven zelf. Het leven heeft zich ontwikkeld van middel om in het hiernamaals te geraken tot een doel op zichzelf. You Only Live Once, YOLO, is daarvan de uitdrukkingsvorm. Het gaat niet meer om het hiernamaals, maar om het hier en nu. De oude zingeving van het leven is radicaal omgedraaid. Die ontwikkeling maken wij, sociologen, inzichtelijk.’

Mark van Ostaijen, Wij zijn ons. Een kleine sociologie van grote denkers. Uitgeverij Vantilt; 159 pagina’s; 15 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.