Slavenhandel was voor VOC slechts een bijzaak van enig belang

Het idee dat de VOC een puur pragmatische multinational was, klopt niet. Zij dacht na over de samenlevingen die zij in Azië aantrof. In hoeverre was die mentaliteit koloniaal?

Een slaaf beschut met een zonnescherm een VOC-koopman en zijn vrouw. Schilderij van Aelbert Cuyp (ca. 1640-1660 ). Beeld Rijksmuseum

De VOC (1602-1799) zal nooit meer zijn wat ze, in de perceptie van de meeste Nederlanders, lange tijd is geweest: 's werelds eerste multinational die, in de woorden van historicus Alicia Schrikker (40), 'gewoon lekker handel dreef' in het Verre Oosten. Natuurlijk: ze ontleende haar bestaansrecht vooral aan de specerijenhandel. Maar de VOC was ook kolonisator, die tot in de vezels van lokale samenlevingen doordrong. En ze deed aan slavenhandel. Dat was, zegt Schrikker, weliswaar niet de kernactiviteit, maar het is ook weer niet zo dat slavenhandel uitsluitend iets was voor de WIC - de onfortuinlijke zusterinstelling van de VOC.

De geschiedenis van de VOC moet, kortom, worden herschreven. Over de vorderingen daarmee congresseerden deskundigen uit binnen- en buitenland onlangs in Den Haag. Schrikker, docent en onderzoeker aan de Universiteit Leiden, is een van hen. Zij zal haar vakgenoten bijpraten over 'de koloniale mentaliteit' van de VOC.

Alicia Schrikker, historicus, docent en onderzoeker aan de Universiteit Leiden.

Hoe zou u die mentaliteit kenschetsen?

'Dat hangt af van de tijd waarover je het hebt. De VOC van 1602 was natuurlijk anders dan de VOC in haar nadagen. Maar in de 18de eeuw gedroeg ze zich echt als kolonisator. In gebieden waar zij zich had gevestigd, ging ze belasting heffen, legde ze bevolkingsregisters en kadasters aan en stichtte ze rechtbanken. Op Sri Lanka, waarop mijn onderzoek zich vooral toespitst, zijn de sporen daarvan tot op de huidige dag nog zichtbaar.'

Had de VOC daar ook ideële pretenties bij?

'Lange tijd werd over de VOC gezegd: ze had geen ideologie, anders dan de Britten. Ze liet zich louter door pragmatisme leiden. Maar dat lag toch wel anders. De VOC dacht wel degelijk na over de samenlevingen die zij in Azië aantrof, en met name over de vraag of ze van bestaande bestuursstructuren gebruik kon maken. Het eigenbelang stond daarbij uiteraard voorop.'

Dus geen verheffingsgedachte?

'Onder invloed van de Verlichting dacht de VOC meer in termen van de maakbare samenleving - hoe kunnen we de bevolking zo productief mogelijk maken.'

Maar de Verlichting had toch ook een morele component?

'Ethiek was ondergeschikt aan gewin. Over de slavenhandel en de slavernij was bijvoorbeeld geen discussie. Wel over de manier waarop slaven moesten worden behandeld. Sommige VOC-predikanten drongen aan op een humane omgang met slaven. Wat ze daar precies mee bedoelden, is mij niet duidelijk, en juist dat wil ik onderzoeken. De kerk hield zelf namelijk ook slaven.'

U zegt dat de slavenhandel voor de VOC geen kernactiviteit was. Wat was hij dan wel?

'Een commerciële nevenactiviteit van enig belang. Slaven werden, om het oneerbiedig uit te drukken, tussen de andere handelswaar vervoerd. Soms ging het om enkele tientallen slaven per transport, soms om meer dan honderd. Bij elkaar zou de VOC zo'n negentigduizend slaven uit andere delen van Azië hebben vervoerd, onder andere naar de Banda-eilanden, waarvan de bevolking eerder door Jan Pieterszoon Coen was gedecimeerd. In dat gebied, kern van de nootmuskaathandel, was de VOC volkomen afhankelijk van slavenarbeid.'

En dat werd allemaal keurig geregistreerd.

'De VOC-mannen schreven veel op, en op goed papier. De VOC-archieven zijn dus goed geconserveerd en, qua inhoud, verbazingwekkend rijk. Voor het optekenen van de mentaliteitsgeschiedenis van de VOC zijn vooral de memories van overgave bruikbaar, bestuurlijke testamenten van commandeurs - regionale bestuurders - voor hun opvolger. Die bevatten wenken voor de toekomst maar gaan ook over het verleden: wat heeft ons hier gebracht, wat rechtvaardigt onze aanwezigheid in deze verre landen? Het zijn ambtelijke stukken. Ze zijn niet opgetekend om een mentaliteit vast te leggen. Maar als je er met een antropologische blik naar kijkt, is er veel informatie over de bedrijfscultuur aan te ontlenen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden