Sisi's moordenaar LUIGI LUCHENI KLAAGT IN JEUGDHERINNERINGEN SAMENLEVING AAN

OP 10 SEPTEMBER 1898 verlieten twee vrouwen enigszins gehaast het hotel Beau-Rivage in Genève. Zij spoedden zich naar de nabijgelegen aanlegsteiger, waar kort na half twee de boot naar Montreux zou vertrekken....

Deze moord schokte precies honderd jaar geleden heel Europa, want het slachtoffer van deze aanslag was Elisabeth, keizerin van Oostenrijk en koningin van Hongarije. De dader, die vrijwel onmiddellijk werd gearresteerd, was Luigi Lucheni, een Italiaanse ongeschoolde arbeider die in het voorjaar van 1898 vanuit Napels naar Lausanne was getrokken en daar in de ban van anarchisten was geraakt.

In Genève werd hij enkele maanden na de aanslag tot levenslang veroordeeld. Dat zijn proces niet langer dan een dag duurde, zal destijds wel niemand hebben verbaasd. Lucheni had direct na zijn arrestatie, waarbij hij uitriep: 'Lang leve de anarchie, weg met de aristocratie', de moord bekend. Hij ging zelfs prat op zijn daad. In de kranten was hij afgeschilderd als een 'bloeddorstig beest' en tijdens het proces toonde hij geen moment spijt. Dus waarom lang delibereren?

Lucheni pleegde in 1910 in zijn cel zelfmoord, maar eigenlijk was hij al voor dat jaar dood en begraven. Elisabeth leefde echter voort, en wel als legende. Vooral dankzij de zoetige films waarin een jeugdige Romy Schneider Sisi speelde, ontstond een eenzijdig beeld van Elisabeth.

De Oostenrijkse historica Brigitte Hamann heeft in de jaren tachtig dit beeld gecorrigeerd in de biografie Elisabeth - Kaiserin wider Willen (van de paperbackeditie verscheen deze zomer bij Piper in München de dertiende druk). Zij kon voor het eerst de vele gedichten lezen die de keizerin had geschreven en die, zo had Elisabeth bepaald, na haar dood in Zwitserland bewaard moesten worden. In deze gedichten, geschreven in navolging van de door haar zeer bewonderde Heinrich Heine, keerde Elisabeth zich tegen de keizerlijke familie, tegen Habsburg en de monarchie, die in haar ogen een anachronisme was geworden.

Hamann heeft erop gewezen dat zij nog op andere wijze haar tijd vooruit was. Zij weigerde de rol te spelen die staat en traditie haar voorschreven, weigerde zichzelf weg te cijferen ter wille van haar vele verplichtingen. 'Elisabeth's leven is vol krampachtige, ja verbeten inspanningen om zich als individu te profileren.'

Uit haar gedichten blijkt dat Elisabeth wist dat Zwitserland destijds een toevluchtsoord voor anarchisten was. 'Zwitsers, uw gebergte is heerlijk!/ Uw horloges gaan goed;/ Maar voor ons is hoogst gevaarlijk/ uw koningsmoordenaarsgebroed.' Maar dat gevaar deerde haar niet. Ze verlangde naar de dood, aldus Hamann. Sinds de zelfmoord van haar zoon, kroonprins Rudolf, in 1889, ging een depressieve Elisabeth steeds in het zwart gekleed en reisde ze, meer nog dan voorheen, rusteloos door Europa. Op de vlucht voor het hof in Wenen, maar vooral ook, aldus Hamann, 'voor het eigen ik, voor de permanente onrust in haar ziel'.

Precies honderd jaar geleden kwam op tragische wijze een einde aan die vlucht. En na honderd jaar is nu ook meer bekend geworden over Luigi Lucheni. Daarvoor heeft de antiquaar Santo Cappon, die in de buurt van Genève woont, gezorgd. Deze Zwitser ontdekte in 1963 dat zijn vader, ook antiquaar, in het bezit was van hoogst sensationeel materiaal, bestaande uit vijf schriften uit de Geneefse Evêché-gevangenis, waarin Lucheni tusen 1907 en 1909 zijn jeugdherinneringen had opgeschreven. Maar pas in 1991, toen zijn vader, 103 jaar oud, stierf, kon Cappon met die schriften wat gaan doen. Want de oude Cappon wilde niet dat zijn zoon 'zich met een moordenaar zou bezighouden'.

In het eind augustus verschenen boek 'Ich bereue nichts' - Die Aufzeichnungen des Sisi-Mörders vormen Lucheni's memoires over zijn ellendige jeugd de hoofdmoot. Voor een ongeschoolde, weinig geletterde arbeider zijn ze opmerkelijk goed geschreven, zodat de vraag zich opdringt of deze aantekeningen wel echt zijn. Ook de Oostenrijks/Duitse uitgeverij Zsolnay stond aanvankelijk 'zeer sceptisch' tegenover het werk, zo leert navraag in München. Na vergelijking van het handschrift met het handschrift van Lucheni uit het verslag van twee artsen, die de gevangene in 1901 onderzochten en die hem ook wat lieten opschrijven, was echter alle twijfel verdwenen. Ook Brigitte Hamann is overtuigd geraakt van de echtheid, zo wordt meegedeeld.

Lucheni, die zich in de gevangenis geestelijk ontwikkelde door veel te lezen in onder andere de werken van Dante, Voltaire en Montesquieu, reageerde in zijn treurige levensverhaal kennelijk op het verloop van zijn proces. Tijdens dat proces, dat Cappon uitvoerig schildert, had hij op de vraag waarom hij deze misdaad had gepleegd, geantwoord: 'Ik wilde wraak nemen voor mijn leven', maar voor de justitie was dat leven toen niet erg belangrijk geweest. De openbare aanklager had gewezen op de 'mateloze ijdelheid' van de beklaagde, die wel een harde, maar geen ongelukkige jeugd had gehad.

De justitie leunde, aldus Cappon, sterk op een rapport van de Italiaanse psychiater Cesare Lombroso, die meende dat alle moordenaars een aangeboren neiging tot misdadigheid bezitten en dat epileptische aanvallen duidden op anarchie. Lucheni, schreef Lombroso destijds, 'vertoont een groot aantal degeneratieverschijnselen die kenmerkend zijn voor zowel epileptici als misdadigers. . .'.

Lucheni heeft zijn lezers ervan willen overtuigen dat mensen niet als moordenaar worden geboren, maar door de omstandigheden tot misdadiger worden gemaakt. Zijn verhaal - door hem voorzien van de titel 'Geschiedenis van een verstoten kind aan het eind van de negentiende eeuw verteld door hemzelf' - komt erop neer dat hem in zijn jeugd groot onrecht is aangedaan. Hij wijst beschuldigend naar de Italiaanse overheid, die het ouderloze kind Luigi Lucheni had moeten beschermen en opvoeden, maar deze plicht op grove wijze verzaakte en daardoor het kind in diepe ellende stortte. Hij wil zich niet van alle schuld vrijpleiten, maar aangezien 'de samenleving mede schuldig is, ben ik dus minder schuldig'.

Waar hij op hamert is het totale gebrek aan liefde en genegenheid in zijn jeugd. 'Weten jullie dan niet', zo richt hij zich direct tot de lezer, 'dat niet beantwoorde liefde haat baart? Deze haat vormt naar zijn aard de basis voor alle haat die jullie (voor hun vruchtbaarheid geroemde) inrichtingen oproept; maar zonder fundament zou het hele gebouw misschien niet zijn opgetrokken.'

Lucheni is kennelijk niet verder gekomen dan het eerste deel van zijn memoires. Cappon beschrijft dat er in 1908 een nieuwe, veel strengere gevangenisdirecteur werd aangesteld, die Lucheni onmiddellijk meedeelde dat het afgelopen was met zijn aangename leventje van lezen en schrijven. Begin 1909 verdwenen plotseling zijn vijf schriften uit zijn cel. Lucheni was woedend, sloeg een paar maal zijn cel kort en klein en werd verschillende keren streng gestraft. Tijdens zo'n straf - verblijf in een duistere kerker met ratten - hing hij zich op aan zijn broekriem, ofschoon hij die helemaal niet mocht hebben.

Wat Cappon met recht kwalijk is genomen, is dat hij aan het eind van het boek een soort lotsverbondenheid construeert tussen Elisabeth en Lucheni. Met zijn ontdekking van 'verbazingwekkende, gemeenschappelijke karaktertrekken' verlaat Cappon het terrein van een zakelijke beschrijving. Op deze wijze, schreef het Oostenrijke weekblad Profil, wordt Lucheni 'gelijkwaardig gemaakt aan de keizerin - en wordt het bestaande vooroordeel over Lucheni vervangen door een nieuw stereotype: dat van een dader die zelf een slachtoffer was'.

Jan Luijten

Luigi Lucheni: 'Ich bereue nichts' - Die Aufzeichnungen des Sisi-Mörders. Herausgegeben von Santo Cappon.

Zsolnay, import Nilsson & Lamm; 255 pagina's; * 50,40.

ISBN 3 552 04913 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden