Selfie is een succes, swaffelen niet: het Woord van het Jaar gaat niet altijd even lang mee

Het is tijd om te bepalen wat het Woord van het Jaar 2017 gaat worden. (Dit jaar kunnen mensen onder andere kiezen uit tuintegeltaks, metoo-verhaal en klimaatpauper - scroll naar beneden voor de shortlist). Het kiezen van een geschikt woord is een delicate operatie, wat wel blijkt uit de beperkte houdbaarheid van eerder gekozen Woorden van het Jaar.

Koning Willem-Alexander poseert voor een selfie met een leerling van openbare scholengemeenschap Echnaton, tijdens een werkbezoek aan Almere. Beeld ANP

Het was spraakmakend nieuws in 2007: gorilla Bokito ontsnapte uit zijn verblijf in Diergaarde Blijdorp in Rotterdam. Hij verwondde vier mensen en sloeg een restaurantdeur in puin voordat hij kon worden verdoofd. Zijn nieuwe kooi was bokitoproof, dat woordenboekmaker Van Dale meteen tot Woord van het Jaar bestempelde. Het zeer specifieke woord is nadien nooit echt aangeslagen: de landelijke kranten schreven het woord sindsdien slechts 40 keer op. In 2015 kwam bokitoproof niet één keer meer voor. Hoe anders verging het gamen, dat de Nederlandse vertaling werd van een computerspel spelen. Tussen 2003 en 2015 kwam dat maar liefst 1.437 keer voor.

Van de 11 woorden die sinds 2003 de titel Woord van het Jaar hebben gekregen, komen de meeste in het taalgebruik nauwelijks meer voor, zo blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant naar woordgebruik in vijf landelijke dagbladen (Algemeen Dagblad, De Telegraaf, Trouw, de Volkskrant en NRC Handelsblad). Waarom slaat het ene Woord van het Jaar zo aan en raakt het andere in de vergetelheid?

De aard van de verkiezing heeft grote invloed op de keuze van het woord. Aanvankelijk was de wedstrijd een privé-initiatief, waarbij de burger mocht kiezen. 'In de taal heb je twee stromingen: puristen die de taal bewaken, en mensen die de taal in het dagelijks leven gebruiken. Die laatste groep trekt zich weinig aan van regels', zegt Koen Gubbels, tussen 2003 en 2007 de man achter het Woord van het Jaar. 'De meeste woorden in onze taal komen niet uit een woordenboek of canon, maar zijn ontstaan door dagelijks gebruik. Daarom gaf ik het woord aan het volk.'

Deze woordverkiezing liep al snel uit de hand. Gubbels' website trok naar eigen zeggen 50- tot 60 duizend bezoekers per dag. 'Er kwamen bewegingen op die massaal op hun favoriete woord stemden. Eén groep wilde in 2003 per se het woord beurtbalkje - de scheiding tussen boodschappen bij de supermarktkassa - in de Van Dale krijgen. Dan wordt het de vraag of het winnende woord nog representatief is.' De blogs Retecool en GeenStijl manipuleerden in 2004 de verkiezingen met hun eigen verzinsels braatolizer en feauteaufuck.

Gubbels besloot toen geen woord tot winnaar uit te roepen. In 2006 stopte hij met de wedstrijd, om de rechten aan Van Dale te verkopen.

Tekst gaat verder onder de grafiek.

Wat is jouw woord van het jaar?

Leuk hoor, die officiële woorden van het jaar. Maar nadat ze gekozen zijn blijkt bijna niemand ze meer te gebruiken. Tijd voor een alternatief, dachten we vorig jaar. En daarom kwamen we met een alternatieve shortlist waar je op kon stemmen. Bekijk die hier nog eens terug.

Om het Woord van het Jaar te bepalen maakt Van Dale een voorselectie van woorden uit de media waarop mensen op het internet kunnen stemmen. Volgens hoofdredacteur Ton den Boon verzinnen journalisten gemiddeld vijf nieuwe woorden per dag. Hij noemt het Engelse woord post-truth, dat begin deze maand een soortgelijke verkiezing van het Oxford English Dictionary won. 'In het Belgische tijdschrift Knack schreef de hoofdredacteur in een column eens post-waarheid, maar zo'n constructie slaat niet aan.' De Nederlandse vertaling mag niet meedoen aan het Woord van het Jaar, want ze is al ouder.

Het woordenboek neemt overigens niet alle Woorden van het Jaar over: alleen woorden die 'niet van voorbijgaande aard' zijn halen nieuwe edities, aldus Den Boon. 'We laten met de verkiezing zien dat de taal voortdurend verandert. Dat is goed voor de verkoop van woordenboeken.'

Een opmerkelijk woord dat veel in het nieuws is, wint geregeld. Zo won in 2008 swaffelen: het herhaaldelijk ergens tegenaan tikken met de penis. Een Nederlandse student deed dat dat jaar bij de Taj Mahal in India. Vier jaar later ging de eer naar het project X-feest, vernoemd naar een volledig uit de hand gelopen verjaardagsfeest van een meisje uit Haren.

Maar gekke woorden die inhaken op de actualiteit voegen weinig toe aan de Nederlandse taal, zegt taalkundige Wim Daniëls. 'Er komen bijna dagelijks nieuwe woorden bij. Veel daarvan die de afgelopen twintig jaar zijn verzonnen hebben het niet gehaald. Het Woord van het Jaar is niet veel meer dan een aardig spelletje.'

Inderdaad worden veel Woorden van het Jaar later nauwelijks nog gebruikt. Swaffelen in totaal 89 keer. Project-X-feest hield het langer vol (178keer), omdat een commissie onder leiding van Job Cohen daarnaar onderzoek deed. Maar binnen twee jaar zakte het aantal vermeldingen van 121 naar 8.

Nieuwe woorden die wel in zwang raken ontstaan in sectoren die het snelst groeien, zegt Daniëls. 'De maatschappij heeft nu enorme belangstelling voor technologie en de zorg.' De winnaar in 2013, selfie - een foto die je van jezelf maakt - kreeg dat jaar 94 vermeldingen in de vijf landelijke dagbladen. Twee jaar later waren dat er al 586.

Wat de zorg betreft: afgelopen november haalde de nieuwe vondst plascontract al 23 keer de krant. Een verzorgingshuis in Hellevoetsluis zou bewoners slechts drie keer per dag toestaan om te plassen. Een symbool voor de wantoestanden in sommige verpleeghuizen? Daniëls: 'Het is een vertekend beeld van hoe het er werkelijk aan toe gaat. Dat woord gaat niet aanslaan, want sinds er ophef over is geweest gaat niemand ooit zo'n contract afsluiten.'

Stemmen op het Woord van het Jaar 2017 kan tot 18 december 2017, 17.00 uur op woordvanhetjaar.nl.


Van metoo-verhaal tot lokterrorist: op deze woorden kun je dit jaar stemmen

appongeluk

Betekenis volgens Van Dale:
ongeval waarbij een verkeersdeelnemer betrokken is die aan het appen was

Was in het nieuws:
omdat een 26-jarige vrouw uit Texel in maart vorig jaar een dodelijk ongeval zou hebben veroorzaakt door al rijdend met haar telefoon in de weer te zijn. De rechtbank in Alkmaar sprak haar eerder deze maand echter vrij van dood door schuld en roekeloos rijden.

Cryptokoorts

Betekenis volgens Van Dale:
overdreven neiging onder grote groepen mensen om te beleggen in cryptomunten, zoals bitcoins

Was in het nieuws:
omdat de koers van de bitcoin niet te stuiten lijkt.

fipronilei

Betekenis volgens Van Dale:
met het pesticide fipronil besmet ei

Was in het nieuws:
door de fipronil-affaire in de pluimveehouderij, afgelopen zomer. Fipronil werd in stallen gesproeid om bloedluis te bestrijden. Daardoor kwamen minuscule restjes gif in eieren terecht. Overigens werd 'gifei' eerder deze maand tijdens het Nationale Taaldebat gekozen tot 'framewoord' van het jaar.

Beeld AFP

Lokterrorist

Betekenis volgens Van Dale:
iemand die zich op internet voordoet als terrorist om echte terroristen informatie te ontfutselen (om die met de veiligheidsdiensten te kunnen delen)

Was in het nieuws:
in de zaak rond 'terrorismeverdachte' Jimmy F., die zichzelf volgens bronnen uitgaf als terrorist om echte terroristen op te kunnen sporen.

klimaatpauper

Betekenis volgens Van Dale:
iemand met een relatief laag inkomen die de energienota niet meer kan betalen als deze sterk stijgt ten behoeve van klimaatmaatregelen

Was in het nieuws:
toen de Volkskrant in april scheef over het steeds duurder worden van de overschakeling op duurzame energie, en het daaruit voortkomende idee dat de oplopende rekening voor het klimaatbeleid een kaste van klimaatpaupers zal scheppen die de energierekening niet meer kunnen betalen.

merkellego

Betekenis volgens Van Dale:
verzamelnaam voor de op legoblokjes lijkende betonblokken die als roadblock dienen ter voorkoming van terreuraanslagen met voertuigen (genoemd naar de Duitse bondskanselier Angela Merkel, wier vluchtelingenbeleid door sommigen wordt geassocieerd met terroristische aanslagen)

Was in het nieuws:
naar aanleiding van verschillende terreuraanslagen en de daaropvolgende discussie of openbare ruimten zoals winkelstraten afgesloten zouden moeten worden met dergelijke betonblokken. De term zingt vooral veel rond op sociale media. (+)

Beeld Marcel van den Bergh

metoo-verhaal

Betekenis volgens Van Dale:
publieke getuigenis, m.n. op een van de sociale media, van een slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Was in het nieuws:
nadat Hollywood-producent Harvey Weinstein van seksuele intimidatie was beticht door verschillende vrouwen. Dit leidde tot de hashtag #metoo op sociale media, die werd gebruikt om min of meer vergelijkbare ervaringen te delen. (+)

regenboogtaal

Betekenis volgens Van Dale:
genderneutrale taal, bv. in de aanspreking van personen

Was in het nieuws:
toen Amsterdam bekendmaakte over te stappen op genderneutraal taalgebruik. Overigens is genderneutraliteit al langer in opmars, binnen en buiten Nederland.

tuintegeltaks

Betekenis volgens Van Dale:
belasting die iem. moet betalen als hij zijn tuin bedekt heeft met tuintegels, waardoor regenwater moeilijk kan worden afgevoerd

Was in het nieuws:
toen de Brabantse gemeente Altena bekendmaakte wateroverlast tegen te willen gaan met zo'n tuintegeltaks.

rolkoffertoerisme

Betekenis volgens Van Dale:
kortstondig verblijfstoerisme in particuliere woningen in grote steden, waar toeristen zich met rolkoffers aan de hand verplaatsen tussen het station en hun tijdelijke verblijf.

Was in het nieuws:
toen bleek dat heel veel stadsbewoners het geluid van de rollende koffers beu waren. Bekijk (en beluister) hier onze rolkoffergeluidstest: (+)

fidgetspinner

Betekenis volgens Van Dale:
op een tol lijkend speeltje dat je in je hand laat draaien, bedoeld om stress te voorkomen of te bestrijden

Was in het nieuws:
toen deze dingen een heuse rage werden. (+)


De complete shortlist kun je hier bekijken.

Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.