Schatten onder een dak van lava

Het Romeinse stadje Herculaneum bleef dankzij de Vesuvius prachtig bewaard. Overal zie je er nog gave huizen en kunst.Door Eric Hendriks..

De gang waar we doorheen moeten, is donker en verraderlijk glibberig. Gelukkig branden er soms lampen die tweeduizend jaar oude looppaden zichtbaar maken en trappetjes die daarop uitkomen. We zijn in zo’n rond Romeins openluchttheater – met een plafond van 20 meter dik. Een plafond van keiharde lava.

In het halfduister wijst Eric Moormann, hoogleraar klassieke archeologie in Nijmegen, op een inscriptie. Er staat de naam Herculaneum op. Moormann: ‘Toen in de 18de eeuw deze tekst werd ontdekt, wisten de vinders waar ze waren.’

In het geheimzinnige Herculaneum dus, 15 kilometer ten zuiden van Napels. Eeuwenlang ging het schuil onder een dikke laag lava, vrijgekomen bij de uitbarsting van de Vesuvius in het jaar 79. Deze eruptie verwoestte ook Pompeii, maar die stad verdween onder een veel makkelijker verwijderbare aslaag van ‘slechts’ 3 tot 7 meter dik.

Aan het relatief onbekende Herculaneum wijdt het Nijmeegse Museum Het Valkhof vanaf vrijdag een expositie. Ter gelegenheid daarvan leidt Moormann een ploegje journalisten rond door het antieke stadje. Om te laten zien hoe dat eruitziet, in het echt, nu een flink deel van de lavalaag is weggehaald.

Het is een eldorado voor kunsthistorici en archeologen. Het stadje is veel beter bewaard dan Pompeii. Je ziet dat aan de huizen, met vaak nog verdiepingen. En aan alles wat in die huizen is ontdekt.

Puimsteen

De lava begon op 24 augustus (de datum is van Plinius, zie kader) uit de knallende Vesuvius richting Herculaneum te stromen. De vulkaan braakte ook as en puimsteen uit, die door de wind zuidwaarts werden geblazen, naar Pompeii – 30 kilometer van Napels – en verder. Maar het gevaarlijkst was het gas dat vrijkwam. Niet alleen omdat daar giftige bestanddelen in zaten, ook vanwege de temperatuur ervan, 400 graden.

De lugubere gevolgen werden ontdekt in de boothuizen van Herculaneum, grote boogvormige stenen ruimten aan de toenmalige zee. Vanaf 1982 zijn daar ruim driehonderd lijken aangetroffen. ‘Die mensen zijn daarheen gevlucht in de hoop niet bedolven te worden en misschien weg te komen’, verduidelijkt Moormann. ‘Ze werden door het hete gas niet verbrand, maar verzengd.’ Binnen seconden verdampte al het vocht in hun lichaam, dat in verkrampte houdingen werd geconserveerd onder de luchtdichte laag lava.

Verder in het stadje zijn amper lijken gevonden, zodat wordt aangenomen dat de meeste van de vier-, vijfduizend Herculanensers hebben kunnen vluchten. In Pompeii, zo’n twintigduizend inwoners, zijn ruim 1100 mensen omgekomen. Hun lichamen zijn vergaan, omdat door de aslaag boven hen wél zuurstof kon dringen. Slechts natuurgetrouwe afdrukken bleven hier over.

Hoewel bekend uit oude geschriften, werd Herculaneum pas rond 1710 ontdekt toen boeren een schacht in de lava hakten en op het theater stuitten. Via een stelsel van schachten en gangen in de lava werd in die eeuw het stadje beroofd van allerlei kostbaarheden: mozaïeken, wandschilderingen, beelden. De koning van Napels stelde ze in zijn paleis tentoon. Nu is een deel ervan te zien in het grote archeologische museum in Napels.

In de 19de, en vooral in de 20ste eeuw werd een gedeelte van het stadje blootgelegd door het weghakken van de lavalaag. Geschat wordt dat zo’n 40 procent is uitgehakt. Voor 11 euro kun je erin.

De rest van Herculaneum ligt nog onder het lavasteen, waaronder dus het theater – niet voor publiek toegankelijk – en vermoedelijk het forum, het centrale plein. Verder uitgraven is lastig omdat het moderne stadje Ercolano erbovenop ligt; de huizen komen tot aan de rand van de metershoge lavawand om de opgravingen heen.

Roofpraktijken

Die opgravingen tonen heel wat over het dagelijks leven in het stadje. In tegenstelling tot Pompeii bijvoorbeeld, is in Herculaneum organisch materiaal bewaard gebleven: verkoolde voedingswaren en dito hout van meubelen en onderdelen van de huizen zelf.

En ondanks de roofpraktijken uit de 18de eeuw zijn in menig huis nog prachtige wandschilderingen en mozaïeken te bewonderen. Vaak zijn het taferelen uit de Griekse mythologie, die maar weer eens aantonen hoe groot de invloed van de Griekse cultuur op de Romeinen was. Op sommige schilderingen staat bijvoorbeeld Hercules, volgens de legende stichter en naamgever van de stad.

In stadsvilla’s met uitzicht op zee woonden de rijken. Je kunt er bijna helemaal doorheen lopen, door het atrium als entree – met het licht- en luchtgat in het plafond – de vertrekken eromheen en de tuin. De minder bedeelden zullen deels op gehuurde bovenverdiepingen hebben gewoond. Hier en daar zie je nog een trap als aparte opgang naar zulke etages.

Zeer gaaf zijn de thermen – het nog bijna geheel overdekte badhuis met hete, lauwe en koude ruimten voor vrouwen en mannen apart. Originele baden en rustbankjes zitten erin en onder de vloer kun je de stookruimte zien. ‘Op sommige plaatsen was de vloer zo heet’, zegt Moormann, ‘dat de mensen houten klompjes droegen om hun voeten niet te verbranden.’

Het stadje moet levendig en welvarend zijn geweest. Nogal wat winkels zijn gelokaliseerd, waaronder twee bakkerijen. In één winkel zijn 13 kilo bonen en een halve kilo olijven teruggevonden, in een andere 60 kilo tarwe. Verkoold.

Veel winkels hebben een toonbank waarin grote voorraadpotten zijn gemetseld. Daaruit schepten de winkeliers de verkochte waar. Vaak werd in dit soort gelegenheden ook gegeten. Moormann: ‘Er zijn veel te veel van dit soort cafétaria-achtige ruimtes gevonden om niet massaal gebruikt te zijn.’

Op weg naar weer een ander huis, wijst Moormann op een antieke reclameschildering aan een gevel van wat eens een winkel was. ‘Kijk, volgens deze reclame kostte de wijn daar maar een paar as. Dat moet erge hoofdpijnwijn zijn geweest.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden