Interview

Schande, bizar, vet; woorden die verleiden tot lezen

Waarom oliedom, als het ook dom kan zijn? En waarom zijn we niet boos, maar meteen woedend? Allemaal kwesties van taalintensivering.

Krachtig taalgebruik van een demonstrant tegen de gaswinning in Groningen. Beeld Novum

Schande. Creperen. Kansloos. Vet. Relaxed. Kapotgoed. Genieten. Hoogtepunt. Om hun lezers te overtuigen, larderen schrijvers hun teksten met woorden die extra hard aankomen. Gebruiken schrijvers diezelfde signaalwoorden te vaak ('een tsunami aan vluchtelingen'), dan worden het cliché's en verliezen ze hun kracht. Wie zijn boodschap een duwtje in de rug wil geven, doet er verstandig aan creatief en origineel te zijn in zijn taalgebruik.

Neerlandica Christine Liebrecht (1985) beschrijft in haar proefschrift manieren waarop mensen in schrijftaal hun woorden kracht bijzetten. Ze onderzocht ook hoe lezers al dat taalgeweld vinden. Liebrecht promoveert komende maand aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Christine Liebrecht Beeld Joep Hermans

U heeft onder andere 387 teksten uit kranten en van internet onder de loep genomen. Waar leest u de felste bewoordingen?

'Op internet, vooral op forums, beoordelingssites en weblogs: plekken waarop mensen hun mening geven. Bij kranten heeft een eindredacteur de tekst gelezen en misschien de scherpe kantjes erafgehaald. Maar iedereen kan alles publiceren op internet. Daarom zie je daar geregeld veel scherpere en fellere bewoordingen.

'Ik heb bijvoorbeeld gekeken naar de sites waarop lezers reageren op Elsevier, Algemeen Dagblad, Trouw, NRC en Spits. Opvallend is dat de reageerders op Elsevier met kop en schouders boven iedereen uitsteken wat 'taalintensiveerders' betreft. Het blad probeert krachtige standpunten in te nemen. Daardoor trekt het mogelijk reacties aan van een publiek dat zelf ook scherp van tong is, of dat door de gekozen toon in de internetartikelen op vergelijkbare toon reageert. De reageerders van AD en Trouw zitten in de middenmoot van de taalintensiveerders, die van NRC en Spits zijn het minst fel in hun bewoordingen.'

Bijvoeglijke naamwoorden die teksten sterker maken:

- Hilarisch
- Massaal
- Gruwelijk
- Achterlijk
- Bizar
- Schitterend
- Briljant
- Cruciaal
- Intrigerend
- Voortreffelijk

Wie gebruikt die versterkende woorden?

'Alle mensen die schrijven, maar professionele schrijvers zijn er creatiever in dan amateurs. Professionals komen eerder met formuleringen die bij de lezer een gevoel opwekken, of die een beeld oproepen: tenenkrommend, weerzinwekkend, een zee van ellende.'

Hoe werkt het?

'Als schrijvers hun lezers willen overtuigen van hun meningen of oordelen, gebruiken ze allerlei taalversterkers, woorden om hun verhaal kracht bij te zetten. Oliedom is sterker dan dom. Mierzoet is sterker dan zoet. 'Ik ben woedend' komt sterker over dan 'Ik ben boos'.

Soms werkt het niet?

'Een aantal overbekende bijvoeglijke naamwoorden, veel voorkomende bijwoorden en een overdosis aan leestekens zetten een boodschap feitelijk geen kracht bij. Amateurschrijvers gebruiken juist die vaak. Bijwoorden zoals heel, veel, erg, zeer, echt, nogal. Ook woorden als goed, prima en oké doen weinig bij de lezer. Of vier uitroeptekens achter elkaar: daarmee overtuig je niemand meer. 'De film is goed' is nauwelijks meer een aanbeveling om er naartoe te gaan; die film moet minstens fantastisch zijn.'

Zijn lezers even gevoelig voor een goed als voor een slecht oordeel van de schrijver?

'Een negatief oordeel komt altijd harder aan. Dat is een evolutionair effect: om te kunnen overleven, moeten we altijd verdacht zijn op gevaar. Scherp zijn op negativiteit is een vorm van zelfbescherming.

Daarentegen zijn we helemaal gewend aan positiviteit: sociaal gewenst gedrag betekent waar mogelijk aardig zijn. Daardoor komen positieve boodschappen minder hard binnen bij lezers. Je zult dus je positieve oordeel veel sterker moeten opschrijven dan je negatieve, wil je overtuigend zijn.'

Extra krachtige zelfstandige naamwoorden:

- Spektakel
- Parel
- Icoon
- Lef
- Dieptepunt
- Nonsens
- Schande
- Kwelling
- Rompslomp
- Tirade

Bron: Proefschrift Christine Liebrecht

Nog tips voor schrijvers om effectief de aandacht van de lezer te trekken?

'Wees creatief. Bedenk originele formuleringen. Denk bewust na over de boodschap die je wilt verkopen. Kom niet met inhoudloze kreten als heel erg, maar bedenk beeldspraken die inhoudelijk sterk zijn. Er was bijvoorbeeld een tijdlang veel ophef over het beheer van de Oostvaardersplassen, waar te veel wild op een te kleine oppervlakte leeft. Dan kun je schrijven: 'Het is verschrikkelijk wat daar gebeurt', maar verschrikkelijk is eigenlijk een inhoudloos woord. In de verhitte dicussie las ik ergens: 'Oostvaardersplassen is wildbeheer in een vissenkom'. Creatief, origineel, krachtig. En iedereen begrijpt meteen wat je zegt. Dat is het effect dat je wilt bereiken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden