RIVM telde 27.000 nieuwe Lyme-gevallen: waarom is er geen vaccin tegen de ziekte (terwijl dat er wel wás)?

Het tekenseizoen komt er weer aan

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft het afgelopen jaar 27.000 nieuwe gevallen van de ziekte van Lyme geteld. Wij vroegen ons af: waarom is er nog geen vaccin tegen deze nare ziekte? We zochten het vorig jaar uit.

Een teek heeft zich eens lekker vastgebeten in de huid van een slachtoffer

Een 39-jarige ict'er loopt met zijn hond over straat als hij plots bewusteloos neervalt. Een van de buren ziet het gebeuren en belt meteen een ambulance. Zijn hartslag is gevaarlijk laag en in het ziekenhuis wordt een hartspierontsteking als gevolg van de ziekte van Lyme vastgesteld. Een aantal weken ervoor had hij bij het wandelen met de hond een tekenbeet opgelopen.

De vader van deze man, emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Pennsylvania en gespecialiseerd in vaccins, Stanley Plotkin, schrijft er in 2011 een artikel over. Hij pleit voor een vaccin tegen lyme. Zes jaar later is er nog steeds geen vaccin tegen de ziekte, terwijl er ook dit voorjaar alleen in Nederland al honderdduizenden mensen tekenbeten zullen oplopen en daarmee het risico lopen op Lyme. Het curieuze is: zo'n vaccin was er wel.

In de Verenigde Staten kwam in 1998 een vaccin op de markt dat een eiwit bevatte van de Borreliabacterie die lymeziekte veroorzaakt. Na vaccinatie gaat het lichaam antistoffen aanmaken. Als een teek dan op het lichaam hecht en het bloed met de antistoffen opzuigt, gaat de Borreliabacterie al dood in de teek, nog voor hij het lichaam bereikt. Uit onderzoek bleek dat na twee jaar en drie vaccinaties ongeveer 80 procent van de lymegevallen werd voorkomen. Toch werd het vaccin na vier jaar van de markt gehaald.

Wat ging er mis? Plotkin, die hier onderzoek naar deed, vertelt in een Skype-interview: 'Huisartsen waren niet genoeg voorgelicht over het vaccin, waardoor zij hun patiënten het vaccin niet vaak aanraadden. Daarnaast gaf Centers for Disease Control and Prevention (Amerikaanse gezondheidsorganisatie, red.) een nogal lauwwarme aanbeveling.'

Sommige mensen waren ervan overtuigd dat het vaccin bijwerkingen opleverde die leken op de symptomen van lyme zelf: last van gewrichten en vermoeidheid. De toezichthouder US Food and Drug Administration vond geen bijwerkingen die significant vaker voorkwamen bij gevaccineerde personen dan bij niet-gevaccineerde personen. Toch werd er door advocaten een rechtszaak aangespannen, namens een aantal mensen die beweerden negatieve bijwerkingen te hebben door vaccinatie. De verkoop kelderde en de producent haalde het vaccin van de markt. Plotkin noemt het verdwijnen van het vaccin een 'groot fiasco voor de gezondheidszorg in Amerika'.

De zoon van Plotkin had een zeer ernstig gevolg van lymeziekte: hartspierontsteking. Volgens het Rijksinstituut voor Volkgezondheid en Milieu (RIVM) komen hartritmestoornissen door Lyme in Nederland voor bij ongeveer tien mensen per jaar. Lyme kan allerlei klachten veroorzaken, onder andere aan het zenuwstelsel en ontstekingen van gewrichten.

Een rode kring op de plek van een tekenbeet (links) is vaak het eerste signaal van de ziekte van Lyme Foto getty

Het is lastig om je te beschermen tegen tekenbeten en de ziekte van Lyme. Kees van den Wijngaard, epidemioloog van het RIVM: 'Op dit moment is de beste bescherming het voorkomen van een tekenbeet en het snel verwijderen van tekenbeten die toch worden opgelopen. Controleer dus jezelf nadat je in een groen gebied bent geweest zorgvuldig op tekenbeten.'

Het Amerikaanse vaccin is destijds niet in Nederland uitgebracht. Volgens internist-infectioloog Joppe Hovius van het AMC was een van de voornaamste reden daarvoor dat de teken in Europa andere soorten van de Borreliabacterie hebben dan die in Amerika. Honden kunnen overigens wel worden ingeënt tegen lyme. Hovius: 'Mogelijk vinden we het als maatschappij minder bezwaarlijk als een hond bijwerkingen heeft.' Dat er nog geen nieuw vaccin is, schrijven zowel Hovius als Plotkin onder andere toe aan de vrees bij farmaceuten voor een nieuwe financiële strop.

Toch heeft Hovius de hoop op een vaccin niet opgegeven. Zijn lab hanteert een nieuwe strategie: richt je pijlen niet op de bacterie, maar op de hele teek. 'Teken kunnen veel meer ziekten overbrengen dan alleen lyme. Met een vaccin tegen teken zouden we die allemaal tegelijk kunnen aanpakken.'

Ontdekkingsfase

Het is niet eenvoudig om geschikte eiwitten te vinden om een vaccin van te maken. Hovius: 'We zitten nog in de ontdekkingsfase. Als je nu het lab binnenloopt, zie je ons teken ontleden en proeven doen op zoek naar kandidaten om het vaccin mee te maken, bijvoorbeeld eiwitten uit tekenspeeksel.' Het idee is dat door het vaccin de mens immuun wordt voor teken, iets wat ook bij sommige dieren al voorkomt. Hovius: 'Dat kan betekenen dat de teek niet goed kan voeden en daarom sterft of loslaat, of dat de ziekteverwekkers uit de teek direct bij binnenkomst door afweercellen onschadelijk worden gemaakt.'

Als er een kandidaat-eiwit is gevonden, is er nog een lange weg te gaan voordat een vaccin op de markt kan komen. Voor het testen met proefpersonen zijn grote groepen mensen nodig, omdat de ziekte relatief weinig voorkomt. Hovius: 'En dan is er nog de vraag: wie ga je inenten? De hele bevolking of alleen risicogroepen zoals kinderen en mensen die veel in het bos lopen.'

Plotkin ziet wel wat in het algemene tekenvaccin, maar hij vindt dat er eerst een vaccin tegen lyme op de markt moet komen. 'Het idiote is dat er een werkend vaccin was, het moet alleen opnieuw worden uitgebracht. Het idee voor een algemeen antitekenvaccin is prachtig en veelbelovend, maar lang niet alle goede ideeën leiden uiteindelijk tot een vaccin. Laten we nu op korte termijn eerst een vaccin tegen lyme op de markt brengen. Er zijn in Europa wel farmaceuten bezig met een vaccin dat gebruikt zou kunnen worden zowel in Europa als in Amerika, ik hoop dat zij ermee opschieten.'

Met de zoon van Plotkin gaat het weer goed. 'Hij lijkt geheel genezen, maar het belang van een vaccin blijft groot.'


HR-streep - Een miskraan door Lyme

Nadine Lemstra had al jaren lyme. Toen werd ze, ondanks de pil, zwanger.

Waar ze de tekenbeet opliep, weet Nadine Lemstra (30) niet. Maar de gevolgen waren groot.

'Ik heb geen teek gezien. In die tijd reed ik veel paard, dus misschien heb ik daarbij een teek opgelopen. Ik kreeg een rode kring op mijn bovenbeen, was vermoeid en had spierpijn. Over lyme was elf jaar geleden nog minder bekend en omdat ik vanzelf weer leek op te knappen, heb ik geen antibiotica gekregen. Als ik toen antibiotica had genomen, was er nu waarschijnlijk niets aan de hand.

'Toen ik een jaar geleden zwanger raakte, verergerden mijn klachten. Daarvoor speelden de klachten wel af en toe op, voornamelijk in perioden van stress. De hormonen van de zwangerschap zorgden ervoor dat de ziekte die daarvoor slapend was, nu tot uiting kwam. Waarschijnlijk is lyme de reden dat ik ondanks de pil zwanger raakte. Ook dat het een miskraam werd, komt waarschijnlijk door lyme. Ik werd heel ziek, op een gegeven moment kon ik alleen nog van mijn bed naar de bank en weer terug. Ik had veel last van spier- en gewrichtspijn en ook van migraine, waardoor ik eigenlijk alleen in een donkere kamer kon liggen.

'Een kennis met acute lyme wees me erop dat mijn symptomen veel overeenkomsten hadden met lyme. Toen ben ik op internet gaan zoeken en vond ik dat veel van mijn klachten inderdaad verklaard zouden kunnen worden door de ziekte. De internist zei dat lyme niet zo lang na een tekenbeet pas kon ontstaan. Toch ben ik me erin gaan verdiepen. Uiteindelijk heb ik alternatieve behandeling gevonden via een lymespecialist die samenwerkt met artsen in Duitsland. Daar zijn ze verder met de behandeling van de ziekte en durven ze langer antibiotica te geven. Inmiddels slik ik al zeven maanden antibiotica. Die slaan gelukkig nog aan. Het kost wel veel geld omdat de consulten en antibiotica niet worden vergoed. Het zal dus niet voor iedereen mogelijk zijn deze behandeling te krijgen.

Het is lastig om je te beschermen tegen teken Foto getty

'De antibiotica zorgen ervoor dat het wel beter gaat en ik werk weer op therapeutische basis. Het is lastig om mijn baan op de revalidatieafdeling van een verpleeghuis weer op te pakken. Omdat ik daarbij snel over mijn grenzen heenga, verergeren de klachten weer. Ik kan nog lang niet wat ik vroeger kon.

'Of ik ooit nog kinderen zal krijgen, weet ik niet. De prioriteit ligt nu bij mijn eigen gezondheid. Bovendien kun je als moeder de ziekte overdragen op je kind. De lymebacterie raak ik nooit meer helemaal kwijt, maar ik hoop dat ik de ziekte weer onder controle krijg zodat het leefbaar is, zoals de tien jaar hiervoor.' 

Meer over