ANALYSE

Risico's gesponsord onderzoek: met plastic flessen ging het mis

Wetenschappers van de Wageningen Universiteit zijn op de vingers getikt door de Commissie Wetenschappelijke Integriteit (CWI) van de eigen universiteit. De onderzoekers verzuimden te melden dat het bedrijfsleven hun studie naar de kosten van het statiegeldsysteem financierde. Ook zouden de onderzoekers overhaast hebben gehandeld vanwege de politieke aandacht voor het onderwerp.

Tonie Mudde
Inzamelen van lege flessen voor het statiegeld. Beeld anp
Inzamelen van lege flessen voor het statiegeld.Beeld anp

Dit schrijft Trouw op basis van een vertrouwelijk rapport van het CWI. Wageningen Universiteit wil niet reageren op de zaak. 'Wij betreuren het zeer dat iemand heeft gelekt uit deze vertrouwelijke procedure', zegt een woordvoerder. 'Maar wij houden ons aan onze eigen regels bij integriteitsonderzoeken. Dat betekent dat wij hierop pas later kunnen reageren. Er kan namelijk nog een bezwaarprocedure worden gestart.'

Mede op basis van het Wageningse onderzoek noemde de toenmalig staatssecretaris Atsma het statiegeldsysteem in 2012 'peper- en peperduur' en begon een politiek debat over de afschaffing ervan. Pas vorig jaar besloot Atsma's opvolger, Wilma Mansveld, dat Nederlanders toch hun lege flessen kunnen blijven inleveren.

De Wageningse affaire illustreert het spanningsveld tussen wetenschap, bedrijfsleven en politiek. Wetenschappers worden geacht onafhankelijk onderzoek te verrichten, maar moeten anno 2016 tegelijkertijd financiering zoeken bij derden, zoals maatschappelijke organisaties, overheidsinstanties en bedrijfsleven. Wetenschappers dienen met beide benen middenin de maatschappij te staan en hun kennis te 'valoriseren', is de wens van opeenvolgende kabinetten. Zo ontvangt in Wageningen inmiddels één op de drie hoogleraren zijn loon van een derde partij, zoals een maatschappelijke organisatie of een bedrijf. Dit zijn vaak hoogleraren die één dag in de week op de universiteit werken en de rest van de werkweek elders.

Kwaliteit hangt af van opzet

De gouden regel bij verstrengelde belangen luidt: meld in elk geval altijd duidelijk wie je onderzoek financiert. Maar de kwaliteit van het onderzoek hangt uiteindelijk af van de onderzoeksopzet, zegt Magda Smink, die aan de Universiteit Utrecht promoveerde op de strategische rol van onderzoeksrapporten in lobbyprocessen.

Smink: 'Beleidsmedewerkers, politici of journalisten die een onderzoeksrapport in handen krijgen, hebben vaak maar weinig tijd. Ze lezen de samenvatting en trekken hun conclusies. Terwijl je je eigenlijk goed zou moeten verdiepen in alle randvoorwaarden. Wat is er precies uitgezocht? Wat is er buiten beschouwing gelaten?'

Een recent voorbeeld van een studie met een discutabele onderzoeksopzet kwam van de stichting Nederland Schoon. Daaruit bleek dat 95 procent van het afval op straat bestaat uit peuken en kauwgom. Met het plastic zwerfafval zou het dus wel meevallen, aldus de stichting, die zijn geld krijgt van bedrijven die verpakkingen produceren.

Uit nadere analyse bleek dat de onderzoekers het zwerfafval alleen stuk voor stuk hadden geteld: 1 peuk telde net zo zwaar mee als 1 plastic fles. Hadden de onderzoekers gekeken naar volume, dan hadden zij totaal andere resultaten gevonden.

Zorgvuldigheid

Smink: 'Zo zie je maar hoe je rondom één onderwerp totaal verschillende onderzoeksresultaten kunt krijgen. In elk onderzoek moeten er zorgvuldige keuzes gemaakt worden over wat je meet en hoe je dat meet, daar is niet één format voor. Deze keuzes bieden in principe de mogelijkheid om de uitkomst te beïnvloeden.'

Of ook onderzoekers op universiteiten hun studies zo kneden dat ze in de smaak vallen bij hun opdrachtgevers? Er zijn aanwijzingen dat wetenschappers gevoelig kunnen zijn voor de wensen van financiers.

Zo becijferden onderzoekers in het wetenschappelijk tijdschrift PLOS Medicine al eens dat gesponsorde studies naar de gezondheidseffecten van drankjes acht keer zo vaak een positief resultaat vinden als onafhankelijke studies.

Belangenbehartiging

Vijf strategieën waarmee bedrijven beleid proberen te beïnvloeden:

1. Aan de tekentafel zitten.
Nauw samenwerken met de overheid, zodat je kan 'meeschrijven' aan beleidsvoorstellen.

2. Tegenvoorstellen lanceren.
Als de overheid komt met een plan dat niet in het bedrijfsbelang is, zeg dan nooit alleen dat je 'tegen' bent. Kom snel met een alternatief plan dat wel het eigen belang dient.

3. Presenteer het bedrijfsbelang als een maatschappelijk belang. Bijvoorbeeld: het statiegeldsysteem kost de Nederlandse maatschappij te veel geld.

4. Ondersteun de lobby met onderzoek.
Bijvoorbeeld een opinie-onderzoek met de conclusie '7 op de 10 Nederlanders vinden einde statiegeld prima'. Terwijl de respondenten de vraag kregen voorgelegd: 'Maakt het voor u iets uit als de statiegeldflessen in de toekomst met de overige plastic verpakkingen kunnen worden ingeleverd in plaats van in de supermarkt?'

5. Beïnvloed de publieke opinie via de media.
Wordt vooral toegepast in het laatste stadium van de besluitvorming, als het er echt om gaat spannen of een wet wordt aangenomen of niet.

Bron: Promotie Magda Smink aan de Universiteit Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden