Nieuws

Revolutionaire ‘libelle-telescoop’ van Nederlandse astronoom wordt nóg groter

Een revolutionaire telescoop gemaakt van tientallen camera's met telelenzen blijkt dermate succesvol dat hij er binnenkort 120 ‘ogen’ bij krijgt.

De 'libelle-telescoop' van Nederlands-Amerikaanse astronoom Pieter van Dokkum en zijn Canadeze collega Bob Abraham. Beeld The Dragonfly Telephoto Array
De 'libelle-telescoop' van Nederlands-Amerikaanse astronoom Pieter van Dokkum en zijn Canadeze collega Bob Abraham.Beeld The Dragonfly Telephoto Array

Vele kleintjes maken één grote. Dat was de gedachte van de Nederlands-Amerikaanse astronoom Pieter van Dokkum en zijn Canadese collega Bob Abraham, toen ze tien jaar geleden het concept bedachten van de Dragonfly Telephoto Array. Knoop 48 grote telelenzen aan elkaar, hang er gevoelige elektronische camera’s achter, en laat ze allemaal naar hetzelfde stukje sterrenhemel kijken.

Dragonfly is Engels voor libelle. Van Dokkum is een verwoed insectenfotograaf. De ‘telescoop’, gebouwd op een aardedonkere plek in de Amerikaanse staat New Mexico, bestaat uit twee ‘clusters’ van 24 lenzen, die inderdaad wel wat doen denken aan de twee facetogen van een libelle. En het mooie van het systeem is: het valt eenvoudig uit te breiden. Dankzij een forse subsidie van de Canadese overheid komen er nu maar liefst 120 lenzen bij, op vier of vijf extra opstellingen, elk met hun eigen telescoopkoepeltje.

‘We hebben het bescheiden gevierd, met een glas champagne via Zoom,’ zegt Van Dokkum, die verbonden is aan de Yale-universiteit. ‘Inmiddels is de eerste nieuwe hardware al besteld.’ Over anderhalf jaar moet de uitbreiding voltooid zijn. Deborah Lokhorst, een collega van Abraham aan de Universiteit van Toronto, kijkt uit naar de vele nieuwe ontdekkingen die in het verschiet liggen. ‘Dragonfly biedt een compleet nieuwe kijk op het heelal,’ zegt ze.

Ultra-diffuse sterrenstelsels

Het unieke ontwerp van de telescoop combineert een groot beeldveld met een korte brandpuntsafstand – iets wat met een ‘gewone’ telescoop niet mogelijk is. Daardoor zijn zeer lichtzwakke structuren aan de sterrenhemel zichtbaar, zoals heel ijle gasnevels, of de door Dragonfly ontdekte ultra-diffuse sterrenstelsels. Die zijn qua afmetingen vergelijkbaar met ons eigen Melkwegstelsel, maar bevatten hooguit één procent van het aantal sterren.

Onderzoek aan dit soort objecten levert informatie op over de donkere materie in het heelal: onbekend spul waarvan astronomen wel de zwaartekracht meten, maar waarvan niemand de ware aard kent. Dragonfly heeft stelsels ontdekt die voor 98 procent uit donkere materie bestaan, maar ook exemplaren waarin het mysterieuze goedje helemaal niet voorkomt.

Het bijzondere aan de 120 nieuwe lenzen is dat ze allemaal uitgerust gaan worden met speciale filters. Die laten alleen het licht van hete gaswolken door, zodat die nog beter opvallen. Testwaarnemingen met een klein prototype hebben al uitgewezen dat je op die manier voor het eerst extreem ijle gaswolken rond sterrenstelsels kunt zien, legt Van Dokkum uit. Die maken deel uit van het zogeheten ‘kosmische web’ – een draderige structuur van gasslierten die alle sterrenstelsels in de kosmos met elkaar verbindt.

Joop Schaye van de Leidse Sterrewacht noemt Dragonfly ‘een heel interessant project’. Samen met andere astronomen slaagde Schaye er onlangs in om delen van het kosmische web in kaart te brengen op miljarden lichtjaren afstand, met behulp van de veel grotere en duurdere Very Large Telescope in Chili. ‘Dragonfly richt zich op het relatief nabije heelal,’ zegt hij. ‘De twee projecten zijn erg complementair.’

Een van de ‘facetogen’ van de huidige Dragonfly-telescoop, met 24 telelenzen. Beeld Dragonfly/Pieter van Dokkum
Een van de ‘facetogen’ van de huidige Dragonfly-telescoop, met 24 telelenzen.Beeld Dragonfly/Pieter van Dokkum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden