In ruim zeventig landen, verspreid over de hele wereld, peinzen mensen nu over hoe ze ‘hun’ ster en planeet moeten noemen.

Nieuws Benaming Nederlandse Exoplaneet

Rembrandt mag, planeet Rutte niet: nominatieronde nieuwe naam Nederlandse exoplaneet officieel van start

In ruim zeventig landen, verspreid over de hele wereld, peinzen mensen nu over hoe ze ‘hun’ ster en planeet moeten noemen. Beeld Getty Images

Het Nederlandse publiek mag vanaf woensdag namen voorstellen voor ‘onze’ exoplaneet, nu nog uitsluitend bekend onder de wetenschappelijke naam HAT-P-6 b. Deze verste buitenpost van het Koninkrijk der Nederlanden was een verjaardagscadeau van de Internationale Astronomische Unie.

Met een verrekijker of telescoop is hij vanuit Nederland zichtbaar als klein fonkelend puntje licht, de verre ster HAT-P-6. Deze staat zo ver weg dat het licht er 910 jaar over heeft gedaan om de aarde te bereiken. Desondanks is de verre ster én de planeet die daar omheen draait (HAT-P-6 b) sinds kort ‘van ons’.

Nederland kreeg ze cadeau van de Internationale Astronomische Unie (IAU). Deze is onder meer verantwoordelijk voor de naamgeving van planeten en andere hemellichamen en bestaat honderd jaar. Het Nederlands publiek mag deze verste buitenposten van het Koninkrijk der Nederlanden vanaf woensdag een naam geven.

Planeet Rutte

Door de ruimte zweven op dit moment al asteroïden met Nederlandse namen zoals Andrékuipers (naar de astronaut) en Benferinga (naar de Nederlandse chemicus en Nobelprijswinnaar). Een planeet of een ster een naam geven is een unicum. Voorstellen moeten aan een set strenge regels voldoen. Zo mag vernoeming naar een persoon, in tegenstelling tot de Nederlandse asteroïden, alleen wanneer deze al minimaal honderd jaar geleden is overleden. Ook mogen namen niet beledigend zijn, verwijzen naar een merknaam of te sterke politieke of religieuze connotaties hebben. Planeet droplul, Ajax of Rutte mag dus niet, planeet Antoni van Leeuwenhoek (vernoemd naar de Nederlandse pionier op het gebied van microbiologie) of totaalvoetbal is geen probleem.  

Nederland mag zowel de planeet als de moederster een naam geven. Beide namen moeten volgens de richtlijnen iets met elkaar te maken hebben. ‘We zijn op zoek naar een gedeeld thema. Wanneer in de toekomst nieuwe planeten rond de ster worden ontdekt, kunnen we ze een naam geven in hetzelfde stramien’, zegt Marieke Baan, voorzitter van het Nationaal Comité voor de naamgeving van de planeet. Baan hoopt op een lekker Hollands thema. Denk aan waddeneilanden (ster Texel, met planeten Vlieland, Terschelling, Ameland, enzovoort) of schilders (Rembrandt, Van Gogh, Bosch, Vermeer, et cetera).

Computertekening van de 'Nederlandse' exoplaneet HAT-P-6. De planeet krijgt binnenkort naast zijn wetenschappelijke naam, een door het Nederlandse publiek gekozen officiële publieksnaam. Beeld Livia Pietrow

Nederland is overigens niet het enige land dat een ster en planeet heeft gekregen. Vanwege het honderdjarige bestaan van de IAU zijn er meer cadeautjes uitgedeeld. Meer dan zeventig landen zijn inmiddels bezig met een nationale campagne, waarbij het publiek mag stemmen over de naam.

Boaty McBoatface

In Nederland verloopt de campagne in twee fasen. In de eerste ronde, die tot 30 september duurt, worden suggesties verzameld via de website van het project. Het publiek mag vanaf woensdag op astronomie.nl/exoplaneetzoektnaam hun voorstellen indienen. Een jury van astronomen en andere experts kiest daaruit vijf namen voor het duo ster-planeet. Vanaf half oktober kan het publiek daarop stemmen. Dat de jury eerst een shortlist samenstelt, moet een fiasco voorkomen in de lijn van het Britse onderzoeksschip dat in 2016 na een internetstemming de naam Boaty McBoatface kreeg.

Hoewel de nominatieronde openstaat voor iedereen, hoopt Baan vooral dat scholen deelnemen. ‘De school met de beste suggestie krijgt van ons een mooie prijs: een telescoop’, zegt Baan. Het comité benadert de komende tijd docenten van het basis- en voortgezet onderwijs met nieuwsbrieven en mailings. Jurylid Inge Loes ten Kate (Universiteit Utrecht) hoopt bovendien ‘dat er vooral veel vrouwen genoemd worden.’

Eigenzinnige planeet

Planeet HAT-P-6 b is een zogeheten gasreus, vergelijkbaar met Jupiter in ons eigen zonnestelsel, maar dan ruim 30 procent groter. Op de planeet kan geen leven voorkomen. Daarvoor is het er met een temperatuur van zo’n 6.000 graden te heet. HAT-P-6 b werd in 2007 ontdekt en is een tikje eigenzinnig. Hij trekt zijn baantjes om zijn moederster namelijk precies tegen de draairichting van die ster in. Zo’n zogeheten retrograde baan is in de kosmos een zeldzaamheid.

Dit stellen zij voor

‘Graag zou ik de planeet de naam van een in Nederland uitgestorven vogelsoort geven: de ortolaan, de goudplevier, de hop, of de lachpieper. Deze lijst is binnenkort met veel nieuwe vogelsoorten uit te breiden - ik geef ze graag een laatste vlucht naar de sterren.’ (Tommy Wieringa, auteur)

‘Moederster Belle van Zuylen en planeet Eise Eisinga. Eisinga bouwde het planetarium in Franeker. Hij ging in tegen bangmakerij van de kerk, het idee dat de aarde zou vergaan door botsing van de planeten. Een echte verlichtingsdenker: geloof niet zomaar wat anderen zeggen. Ook Van Zuylen komt uit die tijd. Ze werd bekend met romans en muziek, en verdiepte zich in natuurkunde. Ze antwoordde op een huwelijksaanzoek: ‘ik heb geen talent voor ondergeschiktheid.’’ (Daan Roovers, denker des vaderlands)

‘Ik stel ster Pluk en planeet Zaza voor. Natuurlijk is Pluk van de Petteflat al redelijk lang geleden geschreven, maar op astronomische tijdschalen is dat nog recent. Vrijwel alle kinderen in Nederland lezen dit boek, of  worden eruit voorgelezen. Je kunt de namen makkelijk uitbreiden, wanneer nieuwe planeten worden ontdekt. Dan kan er een ‘Duizeltje’, ‘Dollie’, ‘Langhors’ of ‘Lispeltuut’ bij komen.’ (Planeetwetenschapper Daphne Stam, TU Delft)

‘Wie planeten namen geeft reduceert ze tot symbolen, en symbolen zijn altijd politiek. Laten we de sterrenhemel onze politiek besparen, al was het alleen opdat we haar met z’n allen kunnen blijven delen. Noem de planeet en ster wat ze zijn: Ruimterots en Gasbol.’ (Auteur Hanna Bervoets)

Ik denk aan Hoop (ster) en Liefde (planeet), of in het Latijn: Spes en Caritas. Daarbij ben ik van mening (‘hoop’ ik) dat Hoop en Liefde universeel zijn. Zelfs buiten de Aarde, want zonder Hoop en Liefde zal elke vorm van leven ten onder gaan, ook al is die nog zo intelligent.’ (Astronoom Vincent Icke, Universiteit Leiden)

‘Voor de ster stel ik J.A. dèr Mouw voor. Een ster zonder meid (vrij naar één van zijn gedichten, red.). De Schoolmeester, naar het werk van Gerrit van de Linde, stel ik voor als planeet. Dat is een goede naam voor een planeet, zeker voor een Nederlandse planeet, aangezien wij het altijd beter weten in de wereld qua mensenrechten en ons tegelijkertijd liederlijk misdragen en hebben misdragen.’ (Tsead Bruinja, dichter des vaderlands)

‘We kunnen natuurlijk een Nederlandse naam voorstellen die voortkomt uit onze cultuur of historie. Of een referentie naar onze jeugdhelden. Maar we hebben het hier over een nieuwe ontdekking in de ruimte. Iets dat niet alleen Nederland, maar het hele universum aan gaat. En dan is taal een barrière. We stellen daarom voor om een vorm als naam te geven. De planeet krijgt als naam: :-P. En de ster krijgt als naam: :-D’ (Reclamebureau KesselsKramer)

NOG MEER VERRE WERELDEN

We snappen steeds minder van hoe planeten ontstaan, en nog drie andere lessen na de ontdekking van vierduizend planeten.

Astronomen knopen telescopen aan elkaar en brengen verre planeet ongekend nauwkeurig in beeld.

Tussen 200 duizend sterren, op tot honderd lichtjaren: hier zoekt Tess naar een nichtje van de aarde.

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden