Interview

Rare buttons zijn van alle tijden

Een speldje dragen op je jas was in de Middeleeuwen heel gewoon, van religieus getinte tot tamelijk vulgaire.

Insignes van een vagina op stelten met falluskroon, te zien in de tentoonstelling Sign of the Times in het Zeeuws Museum in Middelburg.

Je komt ze regelmatig tegen op rommelmarkten of in prullariawinkels: buttons die je op je jas of tas kunt spelden, met bijvoorbeeld een vrolijke smiley erop gedrukt. Deze buttons hebben opvallende historische voorgangers, blijkt uit een nieuwe tentoonstelling in het Zeeuws Museum in Middelburg. In de Middeleeuwen was het namelijk doodnormaal om een speldje of insigne op je kleding te dragen. Vaak waren dit religieus getinte broches, maar de middeleeuwer liep ook rustig met een opgespelde fallus of vulva rond.

In het Zeeuws Museum zijn sinds deze maand honderden van zulke loodtinnen insignes te zien. Ze variëren van uiterst religieus tot plat vulgair. Denk aan vulva's met vleugeltjes, piemel-processies of als pelgrim vermomde vagijnen. Allemaal afkomstig uit de late Middeleeuwen, tussen de twaalfde en vijftiende eeuw. Deze insignes waren niet voorbehouden aan lollige enkelingen, aldus curator Ivo van Werkhoven. 'Uit de grote hoeveelheid gevonden insignes blijkt dat ze massaal werden gedragen.'

Hebben we enig idee waarom de middeleeuwers zulke insignes droegen?

'Ja, wat betreft de religieuze insignes wel. De tentoonstelling is tot stand gekomen in samenwerking met onderzoekers van de Radboud Universiteit die onderzoek doen naar de functie van de insignes. Af en toe zien zij zo'n insigne opduiken op een schilderij of in een geschrift. Ook maken ze gebruik van bonnetjes. De religieuze insignes werden vaak bij de kerk verkocht en de afschriftjes zijn bewaard gebleven. Zo weten we bijvoorbeeld dat de insignes erg goedkoop waren. Zelf bedelaars droegen ze.

'In de eerste plaats hadden de insignes waarschijnlijk een soort amuletfunctie. Bijgeloof speelde een belangrijke rol in de Middeleeuwen. Deze insignes brachten geluk en weerden het kwaad af. Er zijn West-Europese insignes in landen als Libanon teruggevonden: blijkbaar werden ze ook door pelgrims gedragen. Voor hen hadden ze een communicatieve functie. Zo'n insigne liet zien dat je op bedevaartsreis was en dat je aanspraak maakte op eten of onderdak.'

Een gevleugelde fallus.

Maar dan gaat het niet om de vulgaire varianten, neem ik aan?

'Nee, van de obscene speldjes is de functie inderdaad minder duidelijk. Het lijkt meestal te gaan om een moraliserende of spottende boodschap. Bijvoorbeeld het insigne van een vagina verkleed als pelgrim. Die lijkt te zeggen: een vrouw op bedevaart heeft heel andere bedoelingen dan zuiver vrome. Of een ander, minder vulgair voorbeeld: een molenaar die zijn ezel naar de molen rijdt, maar de zak meel op zijn eigen hoofd draagt. Dit is een toonbeeld van domheid en door het te dragen neem je er als het ware afstand van.'

Ivo van Werkhoven, curator Zeeuws Museum, Middelburg.

Geslachtsdelen afbeelden kon toen blijkbaar gewoon?

'Interessant is dat je die seksuele verwijzingen over de tijd heen ziet verdwijnen en plaats ziet maken voor enkel religieuze beelden. Dat kan er inderdaad op wijzen dat er langzaam een taboe ontstond. Misschien is er daarom ook zo weinig over de vulgaire insignes bekend. De afbeeldingen en geschriften die er waren, werden vanwege de obscene inhoud niet bewaard en gingen verloren.'

De precieze functie blijft dus een mysterie?

'De exacte betekenis kunnen we niet achterhalen, nee. Wat we wel kunnen doen, is kijken wat de insignes nu oproepen. Die insignes stammen uit de tijd vóór de uitvinding van de boekdrukkunst. Het was een middeleeuwse vorm van massacommunicatie.

'Dat proberen we na te bootsen door in de tentoonstelling aan te moedigen de insignes te delen via social media. De reacties geven we door aan de onderzoekers in Nijmegen, we hopen dat daaruit een beeld ontstaat waarom men die speldjes droeg.'

Fallusdier.

Insignes met afbeeldingen van geslachtsdelen worden vooral gevonden in Zeeland. Waren de Zeeuwen een obsceen volk?

'Nee, dat heeft vooral met de goede conservering in de Zeeuwse kleigrond te maken. Wel is het zo dat de obscene insignes zich in Nederland en België lijken te concentreren. Waarom dat zo is? Dat durf ik niet te zeggen. Al lijkt het wel iets te zeggen over onze moraal vóórdat de kerk dominant werd. Seksuele verwijzingen zie je bijvoorbeeld ook terug op de schilderijen van Jeroen Bosch, bijvoorbeeld in zijn Tuin der Lusten. En dat was ook een Nederlander.'

De tentoonstelling Sign of the Times is nog tot 30 oktober te zien in het Zeeuws Museum in Middelburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden