Weblog

'Raadselachtig hoe de mens als enige een democratische aap is geworden'

Het is niet verwonderlijk dat in landen waar de regering door veel mensen niet wordt vertrouwd (zoals de VS en nu ook Egypte), mensen niet zomaar bereid zijn om hun wapens in te leveren, schrijft hoogleraar Mark van Vugt in zijn blog voor Vonk.

Een wapenbeurs in Nuremberg op archiefbeeld.Beeld afp

De Verenigde Staten worden geregeld opgeschrikt door schietincident met vaak dodelijke slachtoffers. Vorige week maandag schoot de oud-soldaat Aaron Alexis twaalf mensen dood op een Amerikaanse marinebasis in Washington D.C. Minder dan een jaar geleden vond de dramatische schietpartij plaats op de Sandy Hook-basisschool in Newtown, Connecticut, waarbij twintig kinderen en zes volwassenen het leven lieten. Ondanks hardnekkige pogingen krijgt president Obama het maar niet voor elkaar om steun te krijgen voor zijn 'gun control'-plannen. Aan de andere kant van de wereld, in het naburige Duitsland, vonden zondag de parlementsverkiezingen plaats met Angela Merkel als gedoodverfde winnaar.

Ogenschijnlijk hebben deze twee zaken niets met elkaar te maken, maar schijn bedriegt. Want het gebruik van wapens kan wel eens aan de basis hebben gestaan van de moderne democratie volgens evolutiewetenschappers. Dat zit zo. Onze soort, homo sapiens, is lid van de familie van primatensoorten waaronder ook de chimpansee en gorilla vallen. We deelden heel lang geleden, zo'n zes tot negen miljoen jaar geleden een gemeenschappelijke voorouder met deze andere aapsoorten. Kijk je naar de sociale structuur van bijvoorbeeld de gorilla dan valt op dat er een de baas is, de alfa of zilverrug. Hij is de sterkste en iedereen moet hem gehoorzamen in de groep. Zo niet, dan zwaait er wat.

Opvallend is dat de eerste mensen juist een tamelijk egalitaire structuur kenden waarin er weinig ruimte was voor dominante individuen en juist veel voor samenwerking en met elkaar delen en overleggen (zie ook mijn VONK-artikel van afgelopen zaterdag: 'de mythe van eigenbelang'). Het is raadselachtig hoe de mens als enige een democratische aap is geworden.

Vermogen om wapens te gebruiken
Het antwoord ligt - nogal paradoxaal - in ons vermogen om wapens te gebruiken. Onze voorouders gingen op de savanne in Afrika (waar de mens is geëvolueerd) jagen op grote prooidieren en daarbij ontwikkelden ze waarschijnlijk het vermogen om (a) samen te werken en (b) om wapens te gebruiken. Eerst met stenen en pas veel later met speren werden prooidieren geveld en andere roofdieren weggejaagd. Uit allerlei onderzoek blijkt inderdaad dat de mens de enige diersoort is die gericht met objecten kan gooien -- en ook wegduikt als er wat naar hem toe wordt gegooid (probeer dat maar eens met de kat of hond thuis). Maar, en dit is de crux, toen de mens eenmaal over wapens beschikte konden deze natuurlijk uitstekend gebruikt worden om dominante individuen in toom te houden. Ineens kon een tiran niet meer rustig slapen 's nachts en moest hij op zijn hoede zijn in de groep. Hij moest dus ander gedrag gaan vertonen om de baas te kunnen spelen. Dat kon door te gaan leiden in plaats van bevelen te geven.

Het is dus niet verwonderlijk dat in landen waar de regering door veel mensen niet wordt vertrouwd (zoals de VS en nu ook Egypte), mensen niet zomaar bereid zijn om hun wapens in te leveren. Ook is het niet raar dat overheden in landen als Nederland graag het monopolie wil hebben op het gebruik van geweld (politie, leger) omdat dat hun machtspositie versterkt. Als we als burgers in een dergelijke samenleving van onze politici afwillen, kunnen we ze dankzij ons evolutionaire verleden met rotte eieren of tomaten bekogelen. Of we kunnen naar de stembus gaan zoals onze Oosterburen op zondag.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'.

Mark van Vugt.Beeld VU
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden