Prominente hoogleraar voedingspsychologie beschuldigd van zelfplagiaat

Hij zat als expert bij Oprah, heeft honderden publicaties en een bestseller op zijn naam en leidt een instituut aan een van 's werelds prominentste universiteiten. Maar nu ligt de prominente Amerikaanse hoogleraar voedingspsychologie Brian Wansink onder vuur. Collega-wetenschappers uit onder meer Groningen wijzen op statistische fouten en zelfplagiaat in zijn studies.

Brian Wansink bij de uitreiking van de Ig Nobel Prize in 2007.Beeld afp

Wansink (56), hoofd van het Voedsel en Merkenlaboratorium aan de Cornell University in de Verenigde Staten, haalde de krantenkoppen met zijn ontdekking dat mensen die kleinere borden gebruiken minder eten. Zijn ideeën over 'Mindless Eating', dat ons eetgedrag verklaart aan de hand van psychologische driften en omgevingsfactoren in plaats van fysieke behoeften, veranderden wereldwijd de manier waarop naar eetstoornissen als obesitas wordt gekeken.

Statistische fouten

Maar de laatste maanden groeit in wetenschappelijke kringen de twijfel of Wansink in al zijn ijver niet wat te vrij met onderzoeksgegevens is omgegaan. Dat vuurtje wakkerde Wansink zelf aan, door in november op zijn blog te beschrijven hoe je als onderzoeker kunt scoren door allerlei toevallige verbanden uit een geflopte dataset te presenteren als degelijk onderzochte wetenschappelijke resultaten.

Collega's reageerden geschrokken. Enkele wetenschappers namen vervolgens een viertal studies waarbij Wansink optrad als co-auteur onder de loep en vonden hierin maar liefst 150 statistische fouten, variërend van slordigheden tot regelrechte blunders. Inmiddels zijn in nog zeven andere artikelen fouten geconstateerd.

Zelfplagiaat

En nu komt daar de beschuldiging van zelfplagiaat bij. Nick Brown, een Britse promovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen, beschrijft op zijn blog voorbeelden van zelfplagiaat in Wansinks werk: publicaties die grotendeels bestaan uit knipsels van eerdere studies. De ernstigste zaak zijn twee resultaattabellen uit twee studies met verschillende testgroepen die verdacht veel op elkaar lijken. 39 van de 45 cijfers in de tabellen komen tot achter de komma overeen. Dat is alsof twee verschillende schoolklassen gemiddeld exact even lang, zwaar en oud zijn - en ook nog eens precies even hoge cijfers voor dezelfde vakken halen. Brown, over de telefoon: 'Dit geeft sterk de indruk dat Wansink ongewenste resultaten moedwillig heeft aangepast, of dat een van die onderzoeken helemaal niet heeft plaatsgevonden.'

Wansink wil niet op vragen van de Volkskrant reageren, maar verwijst naar een statement waarin hij zegt de aantijgingen 'serieus te nemen'. Op dringende verzoeken van collega-wetenschappers om zijn onderzoeksgegevens openbaar te maken gaat hij vooralsnog niet in. Wel heeft hij toegezegd een onafhankelijk onderzoeker de bekritiseerde studies grondig onder de loep te laten nemen en eventuele fouten te corrigeren.

Betrouwbaarheid

Wansink heeft flink wat uit te leggen, vindt Sander Kersten, voedingswetenschapper aan de Universiteit Wageningen en niet betrokken bij Wansinks critici. 'Vooral die gekopieerde resultatentabel vereist een solide verklaring. Dit kan echt niet kloppen.'

De kritiek op Wansink komt op een moment dat de betrouwbaarheid van meer wetenschappelijke studies ter discussie staat. Vorig jaar nog bleek dat slechts 39 procent van de sociaal-psychologische studies dezelfde resultaten opleveren als collega-wetenschappers het experiment herhalen. Van fraude was hierbij geen sprake, maar door de druk om spannende resultaten te publiceren, bestaat wel het risico dat wetenschappers de strenge regels voor solide onderzoek uit het oog verliezen.

'Het is een gevaarlijke balans', aldus Kersten. 'Wetenschappelijk opportunisme, zoals dat van Wansink, kan voor verrassende vondsten zorgen. Maar ga je te opportuun te werk, dan loop je het risico dat je resultaten niet reproduceerbaar blijken.'

Lees meer over plagiaat in de wetenschap

Worden sociale wetenschappen geterroriseerd door jonge onderzoekers?
Heibel in de sociale wetenschappen: gevestigde geleerden zouden worden 'geterroriseerd' door jonge onderzoekers op zoek naar fouten in hun werk. Smerig spel, of een hoognodige schoonmaakbeurt? (+)

Met vragenlijst leer je mens niet kennen
De nadruk op cijfermatige kennis heeft in de sociale wetenschappen niet veel nuttigs opgeleverd, zo betoogt Karst Tjoelker, sociaal-psycholoog.

'Bij de sociale psychologie is een bom ontploft'
Steeds weer blijkt dat sociaal-psychologische experimenten niet zijn te herhalen. Dat is echt een heel serieus probleem. Lees het interview met Eric-Jan Wagenmakers, hoogleraar UvA. (+)

De psychologie van gebrekkig onderzoek
Het merendeel van de onderzoeken in de psychologie houdt bij herhaling geen stand. De Tilburgse methodologe en co-auteur van deze schokkende studie Michele Nuijten legt uit waar het misgaat, en hoe het anders kan. Lees het interview met methodologe Michele Nuijten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden