Professor in hoop en troost

Margriet Sitskoorn, hoogleraar neuropsychologie

Gebruiken wij onze hersenen of gebruiken onze hersenen ons? De wetenschap lijkt de laatste jaren vooral het laatste te benadrukken. Maar volgens de Tilburgse neuropsychologe Margriet Sitskoorn zijn wij onze hersenen nog steeds de baas. Haar boodschap wordt gretig opgepikt.

Margriet Sitskoorn wil laten zien dat iedereen beschikt over de mogelijkheid om zichzelf te veranderen. Beeld Jiri Buller

Van alle verhalen over de mens en zijn brein die Margriet Sitskoorn, hoogleraar in Tilburg, dierbaar zijn, is deze misschien wel de meest fascinerende. Het gaat over de jongen die kip werd en naderhand toch weer een beetje jongen, godzijdank.

Het joch uit Fiji was anderhalf toen hij bij zijn grootvader terechtkwam - zijn moeder had zelfmoord gepleegd, zijn vader was vermoord. Opa wist niet goed raad met het kind en bracht hem onder in het kippenhok. Hij leefde jarenlang in het kippenhok. Hij ging hoppen en fladderen als een kip. Hij kakelde. Hij pikte naar zijn voedsel. Zijn omgeving was kip en onder invloed van die omgeving vertoonde het kind kippengedrag.

Dus zo plastisch zijn de hersenen, denkt dan de neuropsycholoog Sitskoorn. Het brein is kneedbaar. De schoonheid ervan ontroert haar.

CV Margriet Sitskoorn

1966
Geboren in Tilburg

1988
Doctoraal neuropsychologie Universiteit van Tilburg

1992
Werkzaam aan het Henry Ford Hospital in Detroit, VS

1994
Gepromoveerd aan de Universiteit van Nijmegen

2006
Publicatie van Het maakbare brein

2010-heden
Hoogleraar in de klinische neuropsychologie aan de Universiteit van Tilburg

Hij is uiteindelijk teruggebracht naar de mensenwereld. Praten kan hij niet. Maar hij lacht. En hij loopt. Hij is weer een beetje mens geworden, geen kip meer. Ook dat is plasticiteit van de hersenen.

Je kunt van de mens een kip maken. Maar je kunt van de menselijke kip toch ook weer een mens maken. Margriet Sitskoorn vindt het een hoopvol verhaal. Daarin schuilen haar fascinatie en haar motivatie voor de neuropsychologie.

Vliegen zonder vleugels zal niet gaan. Maar ze is er zeker van dat mensen tot veel meer in staat zijn dan ze vaak zelf geneigd zijn te denken. De mens is meer dan zijn genen. Daarover gaat haar vak, de neuropsychologie.

IK2

Een maand geleden verscheen haar nieuwste boek. IK2, met als ondertitel De beste versie van jezelf . Het is een boek vol testen en oefeningen. Om zelf de structuur en functie van de eigen hersenen te modelleren. 'Je vormt je hersenen, je leven en de wereld.'

IK2 stond in één keer op nummer 8 in de lijst van de zestig meest verkochte boeken. Afgelopen week daalde de notering. Dat kwam doordat het boek razendsnel was uitverkocht en de uitgever een aantal dagen geen verse exemplaren had. Eerder verscheen van Margriet Sitskoorn onder meer Het maakbare brein - hoe de mens zijn hersenen op een nieuwe manier kan gebruiken. Van het boek zijn tienduizenden exemplaren verkocht.

Prof. dr. M.M. Sitskoorn (49) wil het lot van mensen verbeteren. Voor veel minder komt ze de deur niet uit. Ze wil mensen duidelijk maken dat ze 'geen speelbal' hoeven te zijn van 'alle krachten om hen heen', zoals ze schrijft in de inleiding van haar nieuwe boek. Het gaat niet vanzelf, het vergt inspanning en volharding, maar als iedereen zijn prefrontale hersenschors ontwikkelt, wordt de wereld beter. Zo lineair zal ze het niet benoemen, maar eigenlijk vindt ze het wel.

Jan Boelhouwer loopt weg met Margriet Sitskoorn. Hij is tegenwoordig burgemeester van Gilze Rijen. Bijna dertig jaar was hij docent aan de faculteit psychologie van de universiteit van Tilburg. Sitskoorn heeft bij hem gestudeerd. Hij zegt: 'Ze is in staat uit de neuropsychologie elementaire waarden naar voren te halen als troost en hoop. Je kunt bij de pakken gaan neerzitten, maar het brein is plastisch en biedt mogelijkheden voor verandering - dat is haar verhaal. Haar boodschap is er een van hoop. Ik vind dat verdomd knap.'

Een maand geleden verscheen Sitskoorns nieuwste boek. IK2, met als ondertitel De beste versie van jezelf.

De betere mens

De betere mens, de betere wereld - ze weet natuurlijk zelf ook dat het raar klinkt, en naïef. Maar zo vóélt het niet voor haar. Ze snapt heel goed dat ze niet in haar eentje de wereld kan hervormen, maar het neemt niet weg dat ze is opgevoed met de idee dat de druppel op de gloeiende plaat ertoe doet. Thuis ging het niet over de grote politiek, thuis werd gezegd: verderop in de buurt is iets aan de hand, ga eens kijken of je kunt helpen.

Begin jaren negentig werkte ze in Detroit, in het Henry Fordziekenhuis. Detroit was ook toen een gewelddadige stad, vol schietpartijen. Het jaar in die omgeving was voor haar aangrijpend en bovenal vormend. Bijna al haar vrouwelijke patiënten waren verkracht. Ze zeiden: 'Ma'am, it happened once, it will happen again.' Als ze aan jonge mannen vroeg wat ze wilden worden, zeiden ze: 33. Het bleek dat de meesten van hen amper de dertig haalden. Maar er bestond in die rauwe wereld ook een andere kant, die van vriendschap en burenhulp. Ze heeft wel gezegd dat ze er de betekenis leerde kennen van hoop.

Ze twittert niet, ze doet niet aan Facebook. Maar voor de rest is ze beslist een hippe professor. Ze krijgt vrij veel mail, ook fanmail. Vaak genoeg staat er iets als: ik heb jou gezien op de televisie, ik zag dat je lang haar hebt en hoge hakken draagt. En dan kun je dus ook professor zijn?

Jan Boelhouwer: 'Haar sprankelende, spontane voorkomen', zegt hij, 'ja, dat viel al op toen ze nog student was.'

Maarten van den Heuvel is programmamaker bij de VARA. In 2004 haalde hij haar over mee te werken aan een nieuw wetenschappelijk programma, Nieuwslicht. Hij en Sitskoorn zijn bevriend gebleven.

Van den Heuvel: 'Ze doet het heel goed op televisie. Ze is in staat de ingewikkelde processen die zich afspelen in de hersenen op een heldere en innemende manier uit te leggen. Aanvankelijk stond ze niet te trappelen. Tegen een broer had ze gezegd: behalve als Paul Witteman belt. Toen belden wij. Tja, toen had ze een dilemma.'

Margriet Sitskoorn treedt inmiddels veel op buiten de academische wereld. Ze kan je alles vertellen over brain-derived neurotrophic factor en doet dat ook met overgave op bijeenkomsten zoals die van de International Neuropsychological Society. Maar ze beschouwt het ook als haar taak het amorfe televisiepubliek van BNN of RTL te bedienen, voor welke omroepen ze behoorlijk prominent figureert in de grote Nationale IQ Test. Ook zit ze op zondagochtend gezellig op de bank bij Rick Nieman naast Gerard Joling en Joop van den Ende.

Waarom zou je als wetenschapper door je knieën zakken, als je weet dat je alleen maar fragmentarische kennis zonder samenhang kwijt kunt? Van die school is zij niet. 'Ik doe wat ik doe met integriteit', zei ze in Libelle.

Jan Boelhouwer: 'Er is onvoorstelbaar veel jaloezie onder vakgenoten, vlak dat niet uit. Het krijgt inderdaad de vorm van: echte wetenschappers doen dat niet, optreden in een praatshow op tv, dat is te min. Publiceren in triple A-tijdschriften, dat is pas je ware.

'Margriet slaat zich er doorheen. Ze weet het voor elkaar te krijgen dat een groot publiek haar boeken koopt. Een extra bewijs voor haar bijzondere kwaliteit.'

Roze olifanten

Het wemelt van testen en opdrachten in IK2, het nieuwe boek van Margriet Sitskoorn. Het is een praktisch leerboek, het maant de lezer aan de slag te gaan en de mogelijkheden van de hersenen te ontdekken. Een illustratie: snijd een pingpongballetje doormidden, plak op ieder oog een helft, ga liggen met de ogen open, zet ruis op de radio of smartphone en wacht af. Ze schrijft: 'Na enkele minuten zal je roze olifanten zien, chocoladefonteinen en dansende criminelen om maar wat dingen te noemen die mensen zoal zagen bij dit experimentje. Het komt uit The Boston Globe en ik vind het geweldig.'

Onberispelijke carrière

Sitskoorn vindt dat haar kennis, tevens haar overtuiging, zo breed mogelijk moet uitwaaieren. Ze wordt gedreven door de idee dat het juist in verwarrende tijden van belang is dat mensen keuzen maken waar ze echt achter staan, die weliswaar oefening vergen maar op den duur gelukkiger maken. 'Dat wens je toch iedereen toe?, zegt ze dan.

Het is een onberispelijke carrière die ze heeft opgebouwd. Met één zwarte veeg. In augustus 2007 kwam Vrij Nederland met een groot verhaal waarin zij werd beticht van plagiaat. Ze had zich in het semi-wetenschappelijke tijdschrift Neuropraxis in twee artikelen bezondigd aan overschrijven uit andermans werk. Zonder bronvermelding. Sitskoorn wierp tegen dat het om overzichtsartikelen ging, waarin de redactie van het blad niet regel na regel referenties vermeld wilde hebben. De redactie van Neuropraxis wees dat verweer van de hand. 'Andere mensen zitten zich uit de naad te werken, terwijl dit handig plak- en knipwerk is.'

Het kwam op een moment dat ze hoogleraar in Tilburg zou worden. Ze stelde de benoeming zelf uit. Twee integriteitscommissies onderzochten de zaak. De uitkomst was dat haar gedrag onzorgvuldig was geweest; een van de commissies stelde vast dat sprake was van plagiaat, maar beide meenden dat kwade opzet niet in het spel was. Ze werd alsnog in Tilburg benoemd.

Ze heeft gesuggereerd dat het de kift was. In VN zei ze: 'Ik krijg te maken met jaloezie en rare mailtjes. Mailtjes van: geniet ervan zolang het nog duurt, want lang zal het niet meer duren.'

Ze had de rel niet zien aankomen. Misschien was ze naïef. Nu is het afgesloten voor haar. Toch lijkt het soms dat de affaire sporen heeft nagelaten. Ze is op tv scrupuleus in haar verantwoording. Dan zegt ze bijvoorbeeld: 'Daarover is een heel goed onderzoek gedaan door Moll en Harlow.' Of ze zegt: 'Er is een heel mooi boek uitgekomen van David Kessler van de Amerikaanse Food and Drugs Association.' Haar zullen ze niet meer te grazen nemen.

Margriet Sitskoorn kort na haar doorbraak met Het maakbare brein (2006). Beeld Foto: Youtube

Kern

De kern van haar verhaal is: veranderen kan, als je wilt. Heel lang is gedacht: mijn vader was agressief, daarom ben ik agressief. Mijn vader kon niet doorzetten, ik kan niet doorzetten. Het vergt hard werken, het vraagt begeleiding, maar de hersenen hebben de mogelijkheid te veranderen. Daar is ze inmiddels heel stellig in.

Mag je het ook omdraaien en op de golven van de neo-conservatieve stroming beweren dat wie niet horen wil maar moet voelen? Maarten van den Heuvel: 'Het is de tijdgeest om mensen inderdaad af te rekenen op zwaktes. Succes is een keuze. Wie daar niet voor kiest, moet niet zijn hand ophouden. Ik zie die valkuil heel nadrukkelijk. Maar het is het laatste dat Margriet drijft. Ze wil de mogelijkheden tot verandering laten zien. Dat impliceert nog niet dat iedereen ook kán veranderen.

'Ze is idealistisch. Of beter, ze heeft burgerzin. Ja, dat is het woord, burgerzin, in de klassieke betekenis van het woord: bijdragen aan een betere maatschappij. Niet meer en vooral niet minder.'

Stimulusarm

Met het experiment wil Sitskoorn duidelijk maken dat de hersenen 'snakken' naar nieuwe ervaringen en informatie. Met de ogen onder de pingpongballen en met de ruis op de oren ontvangt het brein geen betekenisvolle informatie meer. Het gevolg is dat men gaat hallucineren. Sitskoorn schrijft: 'Nu kun je ook begrijpen waarom mensen die geen nieuwe dingen doen of slechts eenzijdige informatie tot zich nemen, zulke rare ideeën kunnen hebben, maar ook waarom eenzame opsluiting en een stimulusarme omgeving zo verschrikkelijk zijn en soms gebruikt worden om mensen te martelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.