Postuum

Praktijkproblemen goot hij in een wiskundejasje

Het eeuwige leven: Jacques Benders 1924-2017

Wiskundige Jacques Benders ontwikkelde het decompositie model, dat gebruikt wordt om processen in de industrie en in de zorg te optimaliseren.

Jacques Benders

Pythagoras heeft zijn stelling. Archimedes zijn wet. En de wiskundige Jacques Benders heeft zijn 'decompositie'. De naam van de hoogleraar operations research van de Technische Universiteit Eindhoven zal daardoor, ondanks zijn overlijden op 9 januari, blijvend worden herinnerd.

Benders' decompositie uit 1960 is de hoeksteen van optimaliseringsprocessen in de industrie en wordt ook gebruikt in de zorg, zoals bij onderzoek naar tumoren. Dat de decompositie niets aan actualiteit heeft verloren, blijkt uit een reactie van de wiskundige Istvan Maros: 'Het belang van deze algoritme is nooit zo evident geweest als in deze tijd. Hierdoor is het mogelijk geworden nog complexere optimaliseringsprocessen op te lossen.'

De bedenker stond altijd in de schaduw van zijn decompositie. Benders was van nature een zeer bescheiden man. Hij was weliswaar overtuigd van zijn wiskundige gaven, maar bleef op de achtergrond. In de wetenschappelijke wereld viel hij niet op door publicatiedrift. Hij publiceerde volgens zijn zoon Maths Benders indirect, via het werk van zijn promovendi. Hij concentreerde zich op het opzetten van de opleiding operations research en het toepassen van zijn onderzoek in de praktijk.

Studiehoofd

Jacques Benders werd geboren in het Limburgse dorp Swalmen. Zijn vader had samen met een broer een dakpannenfabriek. Maar Jacques was een studiehoofd en had niets met dat milieu. 'Hij is weggevlucht en weggestuurd. Eigenlijk een beetje allebei', zegt Maths. Hij volgde na de hbs cursussen wiskunde in Roermond, totdat hij na de oorlog statistiek en wiskunde kon gaan studeren aan de universiteit van Utrecht, waar toen de befaamde wiskundige Hans Freudenthal les gaf. Al gauw probeerde hij modellen uit de theorie in de praktijk toe te passen. Zo reed hij in Delft met autootjes rond om te kijken hoe het rubber van de banden zich gedroeg. In 1955 kwam hij in dienst van het Shell Laboratorium in Amsterdam. Hier werkte hij aan de productieplanning van de olieraffinage. Dat onderzoek gebruikte hij voor zijn proefschrift Partitioning in mathematical programming, waarop hij in 1960 promoveerde.

Universitair docent Cor Hurkens van de faculteit wiskunde en informatica aan de TU Eindhoven zegt dat Benders een manier heeft gevonden om praktische problemen in een wiskundejasje te gieten. 'Oliemaatschappijen zoals Shell hebben bijvoorbeeld dertig locaties waar zij een nieuwe raffinaderij kunnen bouwen. Maar ze hebben slechts acht plekken nodig. Via een decompositiemodel kunnen de ideale plekken worden geselecteerd voor deze langetermijninvestering, terwijl tegelijkertijd rekening wordt gehouden met de daaruit voortvloeiende jaarlijkse productiekosten - zelfs onder verschillende scenario's.'

Melkfabriek

In 1965 stapte Benders over naar de nieuwe hogeschool (nu TU) in Eindhoven, omdat hij daar theorie met praktijk kon combineren. Hij werkte voor Philips, Heineken en de gemeente Den Bosch. Maths Benders: 'In de jaren zeventig was de boodschap van de politiek dat de wetenschap waardenvrij moest zijn. Maar omdat hij bij een hogeschool werkte, kon hij toch een deel van zijn wetenschappelijke werk implementeren. Dat was ook de opdracht die hij had meegekregen.'

In 1989 ging hij met emeritaat. 'Daarna stortte hij zich op een nieuw project: de ontwikkeling van een melkfabriek in Friesland zonder één man personeel. Met die gerobotiseerde fabriek was hij zijn tijd ver vooruit', aldus Maths.

Benders was twee keer getrouwd. Met zijn eerste vrouw had hij drie kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.