Plastinarium democratiseert de dood

In het Plastinarium in Guben kunnen bezoekers getuige zijn van de ombouw van lijken tot anatomische constructies...

Tot nu toe was een hoedenmuseum de belangrijkste attractie van de Duits/Poolse grensplaats Guben (Gubin). Maar door toedoen van lijkenpreparateur Gunther von Hagens (61) beschikt de voormalige textielstad nu over een grensoverschrijdende attractie – in letterlijke en figuurlijke zin. In november opende Von Hagens zijn zogenoemde Plastinarium in een ontmanteld fabrieksgebouw – dat in een paar maanden tijd voor zijn nieuwe bestemming gereed was gemaakt. Bezoekers kunnen hier getuige zijn van de ombouw van menselijke lichamen tot duurzame anatomische constructies – volgens het door Von Hagens ontwikkelde plastinatie-procédé.

Al sinds een jaar of tien zijn de eindproducten van Von Hagens’ conserveringsmethode te bezichtigen op de ambulante tentoonstelling Body Worlds – die onlangs ook Amsterdam aandeed. Wereldwijd hebben 20 miljoen mensen tot dusverre van deze mogelijkheid gebruik gemaakt.

De permanente tentoonstelling in Guben voegt daar op nogal expliciete wijze een paar dimensies aan toe: hier worden alle stadia getoond van de transformatie van lijk tot houdbaar preparaat. De anatomische Erlebniswelt die Von Hagen hier heeft geschapen, bestaat uit skeletten, ingewanden, en acetonbaden waarin lichaamsdelen worden ontvet. Het publiek kan huiveren bij de aanblik van gehalveerde hoofden, authentieke rokerslongen, of de inhoud van de onderbuik. Drie tot pokerspelers omgebouwde lichamen figureren ook in Casino Royale, de jongste James Bond film.

Von Hagens’ aanwending van zijn bijna 30 jaar oude plastinatie-procédé is nogal omstreden. Hij moet zich geregeld verweren tegen het gerucht dat hij zijn lichamen bij de Chinese justitie betrekt. En van kerkelijke zijde wordt hem gebrek aan respect voor de menselijke waardigheid verweten. De gepromoveerde patholoog-anatoom pareert de – dikwijls vileine – aanvallen kalm en zelfbewust.

Hij schrijft het onbegrip dat hij ondervindt toe aan het feit dat hij de mensen herinnert aan het feit ‘dat dood de regel, en leven de uitzondering is’. Hij is een missionaris. En missionarissen ontmoeten weerstand. De opdracht die hij zichzelf heeft gesteld luidt: de dood democratiseren. Ofwel: de dood weer zichtbaar maken in het leven van de westerse mens. Overigens is het grootste deel van zijn preparaten niet voor publieksdoelen, maar voor het academisch anatomie-onderwijs bestemd.

Aan de presentatie van zijn boodschap besteedt Von Hagens veel zorg. Om duidelijk te maken dat hij zich op het grensvlak van de anatomie en de beeldende kunst beweegt, tooit hij zich bij publieke optredens met een Joseph Beuys hoed. Ook zijn nom de plume – hij heet eigenlijk Gunther Liebchen – draagt bij aan zijn attentiewaarde. En Von Hagens zorgt ervoor dat hij met provocatieve uitspraken af en toe de krant haalt. Zo stelde hij het Vaticaan voor de stoffelijke resten van paus Johannes Paulus II te plastineren. In 1983 had de RK kerk tenslotte ook de conservering van het hielbeen van de heilige Hildegard von Bingen aan hem uitbesteed.

Von Hagens nam het nadrukkelijk op voor de Duitse militairen die in opspraak waren gekomen omdat zij zich in Afghanistan met een schedel hadden laten fotograferen. Met deze tot ‘grafschennis’ opgewaardeerde handeling hadden de soldaten zich met de dood willen verzoenen, betoogde Von Hagens. Als blijk van instemming met dit streven bood hij alle Bundeswehrsoldaten een vrijkaart voor het Plastinarium aan.

Ook tijdens zijn eerste publieke optreden in Guben grossierde hij in oneliners. Om er geen misverstand over te laten bestaan dat hij met het Plastinarium geld hoopt te verdienen, zei hij – refererend aan zijn DDR-verleden (dat hij met de meeste aanwezigen gemeen had): ‘Op school hebben we geleerd: alle kapitalisten zijn wolven. In Guben wil ik graag de wolf zijn.’

Tegen dat streven rees enig verzet. De plaatselijke pastoor vaardigde het gebod ‘Gij zult niet plastineren’ uit. De begrafenisondernemer voegde daaraan toe: ‘Uw vader en moeder moeten waardig ter aarde worden besteld.’ De evangelische bisschop Huber verweet Von Hagens menselijke lichamen tot handelswaar te hebben gedegradeerd.

De tot het christendom bekeerde hardrocker en satanist Ingo Ley sprak de verdenking uit dat Von Hagens zich alleen in Guben wilde vestigen om in Polen lijken te kunnen betrekken, en in de Neisse het overtollige aceton te kunnen lozen. De minister van Onderwijs van Brandenburg ontraadde de scholen ‘met klem’ het Plastinarium te bezoeken. Uiteindelijk stemde de kleinst mogelijke meerderheid van de Gubense gemeenteraad in met Von Hagens’ plannen.

Maar zo’n 80 procent van de Gubenaren ervaart, volgens een enquête, Von Hagens’ initiatief als een zegen voor het door stagnatie geplaagde stadje. Vijftig werklozen hebben al emplooi gevonden in de werkplaats. Een aantal van hen werd ingewijd in de fijne kneepjes van de ontleding van het menselijk lichaam. Daarvoor verbleven ze – op kosten van de baas uiteraard – enige tijd in China. Niet omdat ze daar meer oefenmateriaal hebben, verzekert Von Hagens’ ‘persoonlijke assistente’ Nadine Diwersi, maar omdat ze in China veel secuurder werken dan in Europa. ‘Hier behoort Von Hagens tot de groten van zijn vakgebied. In China kan hij, naar eigen zeggen, net meekomen met de middenmoot.’

De vestiging van het Plastinarium heeft nu al tot een verhoogde bedrijvigheid geleid. En er is, aldus een trotse baliemedewerker, al een bezoeker uit Nieuw-Zeeland geregistreerd. Straks, in de zomer, kan het alleen maar beter gaan. Na de deling van de stad in 1945, het mislukte socialistische experiment en de teleurstelling over de gevolgen van de Wende durft men in Guben eindelijk weer van een betere toekomst te dromen.

\N
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden