Pestepidemieën zorgden voor evolutie van ons immuunsysteem

De verwoestende pestepidemieën die Europa in de late middeleeuwen teisterden, hebben een sterke evolutie teweeggebracht in bepaalde genen van het menselijk immuunsysteem. De dodelijke infectieziekte selecteerde mensen uit met genen die goede bescherming boden.

Een dokter met een pestmasker, waarin kruiden liggen die kwalijke dampen zouden moeten tegengaan, tijdens de nabootsing van een scène in het museum De Stratemakerstoren in Nijmegen in 1998. Beeld anp

Dat schrijven onderzoekers van onder meer Radboud UMC deze week in het tijdschrift PNAS op basis van een genetisch onderzoek. Ze willen ermee achterhalen wat het effect is van potentieel dodelijke epidemische infectieziekten zoals pest, pokken en griep op de evolutie van het immuunsysteem.

De auteurs onderzochten dit door twee groepen te vergelijken die in dezelfde condities leven en aan dezelfde ziekten zijn blootgesteld, maar die een andere herkomst hebben: Roemenen van Europese afkomst en Roma van Noord-Indiase afkomst in Roemenië.

Pestepidemie
De Roma (zigeuners) zijn meer dan duizend jaar geleden van Noord-India naar Europa gemigreerd. Roma en Roemenen leven in Roemenië sinds die tijd samen, ook ten tijde van de grote pestepidemie in de 14de eeuw, ofwel de Zwarte Dood, waarbij 30 tot 50 procent van alle Europeanen omkwamen.

Om te zien of er bij Roma en Roemenen een evolutionaire selectie is opgetreden, screenden de onderzoekers het dna van drie groepen (100 Roemenen, 100 Roma en 500 Noord-Indiërs als controlegroep) op kleine variaties in circa 200 duizend 'dna-letters'.

Groep genen
Ze ontdekten een groep genen voor afweerreceptoren tegen bacteriën (TLR1/TLR6/TLR10) die bij Roemenen en Roma veel variatie vertoont, maar bij Noord-Indiërs niet. Die genen lijken in de laatste duizend jaar te zijn veranderd door een evolutionaire invloed die in Europa aanwezig was en in India niet. Dat kan de 14de eeuwse pestepidemie zijn geweest, stellen de auteurs, want die is aan India voorbijgegaan.

De onderzoekers namen de proef op de som door witte bloedcellen van moderne Europeanen bloot te stellen aan de pestbacterie Yersinia pestis. De genoemde genen bleken inderdaad actief te worden in de afweerreactie van de bloedcellen, terwijl genen voor een andere receptor dat niet werden.

Populatiegeneticus Peter de Knijff van LUMC is niet overtuigd. 'Het is niet uit te sluiten dat de Romagenen die beschermen tegen de pest niet bij henzelf zijn geëvolueerd, maar via vermenging zijn overgenomen van Europeanen. Het is ook onzeker of de middeleeuwse pest India links heeft laten liggen.'

Onwaarschijnlijk
Hoofdauteur Mihai Netea (Radboud UMC) erkent dat de Roma de genetische varianten kunnen hebben overgenomen van hun Roemeense buren, maar noemt dat onwaarschijnlijk. 'Er is nooit veel vermenging geweest.'

Volgens Netea kan zijn onderzoek meer licht werpen op hoe moderne immuunziekten ontstaan en helpen bij de ontwikkeling van medicijnen.

Doktoren met pestmaskers tijdens de opnamen van een scène van Floris, in 1968 in Brugge. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.