'Pavlov gebruikte nooit een bel om zijn hond te laten kwijlen'

Als de Russische wetenschapper Ivan Pavlov zijn bel liet klinken, gingen zijn honden kwijlen. Weinig beelden uit de wetenschap die zo iconisch zijn. Alleen klopt het niet, zo beweert medisch historicus Daniel P. Todes, in zijn nieuwe biografie over de befaamde Russische fysioloog. Pavlov gebruikte zoemers, metronomen, harmoniums en zelfs elektrische schokken. Die waren beter te controleren dan een belletje. En Todes ontmaskert in zijn boek nog meer verkeerde aannames over de Rus.

Beeld thinkstock

De volgende verdiensten blijken ten onrechte aan de Russische wetenschapper toegeschreven: hij kreeg een Nobelprijs voor zijn ontdekking van geconditioneerde reflexen, door honden te trainen om te kwijlen bij het geluid van een belletje; hij is het brein achter het behaviorisme, de wetenschapsfilosofie die de studie van het gedrag van mensen en dieren in de psychologie bovenaan plaatste; en hij steunde de Oktoberrevolutie van de bolsjewieken in Rusland, waarmee het communisme zijn intrede deed.

Niets van dat alles is dus waar, schrijft Todes, professor aan de Johns Hopkins School of Medicine, in zijn biografie over de Russische fysioloog, Ivan Pavlov: A Russian Life in Science. Veel van wat we denken te weten over Pavlov, blijkt gebaseerd te zijn op krakkemikkige vertalingen uit het Russisch.

De Nobelprijs kreeg Pavlov in werkelijkheid voor diens onderzoek naar spijsvertering en de bijhorende lichaamssappen, voornamelijk bij honden. Om dat te onderzoeken gebruikte hij een ietwat onsmakelijk systeem van 'schijnvoeding': hij verwijderde de slokdarm van de testdieren en maakte een opening in de keel van het dier. De voeding kwam op die manier nooit in de maag terecht. Door op meerdere plaatsen in het verteringsstelsel dergelijke openingen te maken, kon hij de verschillende chemische samenstellingen van de lichaamssappen in detail onderzoeken.

Die methode bracht hem nadien op het idee ook het speeksel en kwijlgedrag van honden onder de loep te nemen. Dat deed hij echter niet met een belletje, zoals alom wordt aangenomen. 'De iconisiche bel zou totaal onbruikbaar zijn voor zijn echte doel, dat precieze controle vereiste over de kwaliteit en duur van de stimuli', schrijft Todes. 'Het vaakst gebruikte hij een metronoom, een harmonium, een buzzer en een elektrische schok.' Zelfs de term 'geconditioneerde reflex' blijkt een foutieve vertaling te zijn van het Russische 'uslovnyi', dat conditioneel of voorwaardelijk betekent.

Ivan Pavlov.Beeld Wikipedia/Materialscientist

Behaviorisme

Pavlov wordt beschouwd als een icoon van het behaviorisme, maar was zelf zeer kritisch over de discipline. Amerikaanse gedragswetenschappers, onder wie J.B. Watson, verweet hij het belang van de innerlijke wereld van de mens te miskennen. Psychologie was voor Pavlov 'een van de laatste geheimen van het leven'. Hij hoopte dat verder wetenschappelijk onderzoek uiteindelijk duidelijkheid zou kunnen geven over 'de ware betekenis van datgene dat de mens beheerst - ons geweten en zijn kwellingen'.

Tot slot blijkt de visie dat Pavlov een brave volger was van de Sovjet-Unie ook fout, stelt Todes. Pavlov bleek juist een ware dissident die communisme 'een gedoemd experiment' noemde en die in 1920 zelfs vroeg om te mogen emigreren naar het westen. Dat hij het tot 1936 uithield en 86 jaar oud werd, was een waar wonder. Die westerse misvatting over zijn liefde voor het communisme verklaart misschien waarom er bij in het westen zo lang zo weinig bekend was over Pavlov. Ter illustratie: toen professor Todes in 1989 begon met zijn onderzoek naar het leven van de Rus bestond er geen enkele bruikbare biografie over Pavlov.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden