Patience met stukjes stalinisme

'EEN TWINTIGSTE-eeuwse Oorlog en vrede', belooft de flaptekst van Aksjonovs familiekroniek Generaties van de winter, spelend ten tijde van Stalins heerschappij, dat wil zeggen van 1925 tot aan de dood van de tiran in 1953....

Centraal staat de familie Gradov, met aan het hoofd professor Gradov, een vertegenwoordiger van de oude Russische intelligentsia, die zich staande tracht te houden in de in waanzin en onmenselijkheid afglijdende Sovjet-maatschappij. Van de nog relatief liberale periode van de Nieuw Economische Politiek gaat het naar de collectivisatie, de eliminatie van Stalins vijanden, de verstikkende terreur van de jaren dertig, de Tweede Wereldoorlog en de daarop volgende nieuwe golf van terreur en antisemitisme. Het mag een verdienste heten dat Aksjonov deze bizarre periode uit Ruslands geschiedenis rond de Gradov-clan heeft weten te 'draperen'.

Doordat hij bovendien historische figuren opvoert, westerse journalisten en diplomaten commentaar laat leveren op de gebeurtenissen en krantenberichten door het boek strooit, kom je waarachtig heel wat aan de weet over Stalins regime. Ook zijn er aardige wetenswaardigheden, bijvoorbeeld dat Stalin aan zijn rechtervoet zes tenen had, een gerucht dat wordt bevestigd als de oude Gradov de dictator behandelt voor een twee weken durende obstipatie en zodoende zijn hachje redt omdat de patiënt, door de wijze dokter van zijn loden last bevrijd, hem al zijn 'zonden' vergeeft.

Generaties van de winter heeft een vliegende start, maar als de diverse personages zich zo'n beetje in het geheugen hebben genesteld, begint het relaas wat te rammelen - of liever gezegd te weinig te rammelen. Zodra de grote historische lijnen eenmaal zijn uitgezet, schikken de romanfiguren zich daar braaf naar, zonder zelf een ontwikkeling van betekenis door te maken. Het is alsof Aksjonov een soort patience heeft gelegd van het stalinistische tijdperk. Hij heeft de historische feiten, politieke en culturele kopstukken geschud, daarbij alle mogelijke prototypes gevoegd en net zo lang doorgespeeld tot hij uitkwam. Met als gevolg dat de figuren, volgepropt met historische aspecten, als karakters nogal dun uit de verf komen, waarbij de 'goeien' steeds beter worden en de slechten steeds slechter.

Alles valt keurig op zijn plaats, daar niet van, en een staalkaart van de Russische maatschappij trekt aan ons voorbij: de liberaal, de militair, de partijloze, het partijlid, de intellectueel, de marxist, de trotskist, de verrader, de schurk, de held. Een vreemde bijkomstigheid is dat bijna alle Gradovs zo goed en knap en getalenteerd en dapper zijn: de oude Gradov is de beste dokter van het land, zijn vrouw een begenadigd pianiste, zoon Nikita zowat de dapperste maarschalk van het Sovjet-leger, zijn vrouw Veronika de mooiste vrouw van Moskou, dochter Nina een beroemde dichteres, kleinzoon Borja tijdens de oorlog een steengoeie commando en daarna nationaal kampioen motorcross in de categorie 350 cc. Zelfs de booswicht van de familie is de assistent van niemand minder dan Beria.

De mindere goden uit de Gradov-clan komen wat waarschijnlijker over: de saaie Kirill bijvoorbeeld, een overtuigd marxist-leninist, die in tegenstelling tot zijn dappere broer meteen doorslaat als hij is gearresteerd en gemarteld wordt. En dan zijn vrouw, Cecilia Rosenblum, een zo mogelijk nog steilere bolsjewiek dan haar man, die zich slechts één zwakheid toestaat: de adoptie van een klassenvijandig element, een wees uit een 'gedekoelakkiseerd' boerengezin.

Ze is aandoenlijk in haar stupide fanatisme en haar heilige geloof in 'de generale lijn van haar partij'. Van dit geloof doet ze nimmer afstand; zelfs als ze zich bij haar ten onrechte veroordeelde echtgenoot in het ballingsoord Magadan heeft gevoegd, voorziet ze de bevolking daar van 'een theoretische analyse van de teloorgang van het imperialistische wereldsysteem tegen de achtergrond van de toenemende strijd van de volkeren voor de vrede en het socialisme in het licht van hun snel naderbij komende definitieve triomf', en maakt ze dagelijks ruzie met haar man. Die is van het geloof gevallen, dat wil zeggen dat hij zich tot het christendom heeft bekeerd.

Aksjonov (1932) weet waarover hij het heeft: in 1937 werden zijn ouders, beiden overtuigde bolsjewieken, gearresteerd op beschuldiging van trotskisme, spionage en wat dies meer zij. Nadat zijn moeder, Jevgenia Ginzburg, haar straf had uitgezeten, voegde Aksjonov zich in 1948 bij haar in Magadan. Zij schreef een verbijsterend boek over haar kampervaringen, getiteld De wervelstorm tegemoet, dat in 1962 werd gepubliceerd. Aksjonov begon zijn literaire loopbaan in 1959, werd in de jaren zestig populair als een Russische angry young man, die de gevestigde orde zozeer tegen zich in het harnas joeg dat hij in 1963 werd gedwongen publiekelijk schuld te bekennen in de Pravda.

Na publicatie in Amerika van de mede door hem bezorgde literaire almanak Metropol, was voor het Sovjet-establishment de maat vol. Tijdens een verblijf in Amerika werd hem in 1981 zijn Sovjet-staatsburgerschap ontnomen. Dat heeft hij inmiddels teruggekregen en hij publiceert regelmatig in de Russische pers. Generaties van de winter is in Rusland zowel in tijdschriften gepubliceerd als in boekvorm verschenen, maar de status van Tolstojs meesterwerk zal het niet krijgen. Waar bij Tolstoj de tijd, de loop der geschiedenis, mede het instrument is om het louteringsproces van zijn personages te illustreren, dienen Aksjonovs personages vooral als illustratie bij de geschiedenis. Russische critici verwijten hem wel eens dat hij tegenwoordig vooral voor de westerse markt schrijft. Generaties van de winter zal de westerse lezer die weinig van de Russische geschiedenis weet, inderdaad op een zeer leesbare manier over het stalinisme informeren, terwijl deze episode voor het Russische publiek inmiddels oude koek is.

Vertaler Jan Paul Henrichs heeft aan deze dikke pil een enorme klus gehad. Over het algemeen is die hem goed afgegaan, al had hij zich in de 'heftige' passages wat minder omzichtig kunnen betonen. Zo is het onwaarschijnlijk dat een platvloerse, meedogenloze beul een zojuist door hem afgetuigde gevangene nog meer schrik denkt aan te jagen met een uitspraak als: 'Beken, verdorven homo' Evenmin zal een boer tijdens de collectivisatie erg onder de indruk zijn geweest van de kwalificatie 'poepkoelak'. Hier wordt Aksjonovs handelsmerk, zijn natuurlijke, rauwe taalgebruik, geen recht gedaan.

Aai Prins

Vasili Aksjonov: Generaties van de winter.

Vertaald uit het Russisch door Jan Paul Hinrichs.

Ambo; 1082 pagina's; ¿ 99,-.

ISBN 90 263 1414 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden