Partij van radicalen en zonderlingen; POLITICOLOGEN BRENGEN EXTREEM-RECHTS IN KAART

NA DE gemeenteraadsverkiezingen hebben de extreem-rechtse partijtjes slechts twee zetels over van de 87 die ze in 1994 in totaal verwierven....

In 1982 was het erg schrikken toen Janmaat in de Tweede Kamer kwam, en in 1986 verdween hij tot bijna ieders opluchting. Zijn terugkeer in 1989 wekte veel minder commotie en in 1994 kreeg zijn CD drie zetels, maar toen was menigeen opgelucht dat het er zo weinig waren.

Dit proces van gewenning wordt beschreven in de politicologenbundel Extreem-rechts in Nederland. Het is een in leesbaar Nederlands geschreven bundel, dus niet in het 'politicoloogs'. De stroming wordt objectief en bijna zonder methodologische uitweiding of theorievorming in kaart gebracht. De feiten over de Centrum-Democraten, CP'86 en andere splinters in die hoek zijn gebaseerd op degelijke studies en enquêtes, dus niet op meningen en journalistieke impressies. De redacteuren van de bundel vinden dat elk oordeel over ook deze partijen gebaseerd moet zijn op feiten en zij en de andere auteurs dragen die in, goed gekanaliseerde, overvloed aan.

'Extreem-rechts' blijkt een aanvechtbare aanduiding, want op een aantal punten - die niet de immigranten betreffen - zijn de partijen niet extreem of zelfs niet rechts. In de bundel wordt nogal eens de verzamelnaam 'Centrumstroming' gehanteerd, maar dat lijkt toch een te grote afwijking van de realiteit. Als dit 'centrum' is, is alles centrum. Zulke partijen zetten zich bijna altijd sterk af tegen de grote partijen in het centrum, zij het niet zo uitzinnig als Joop Glimmerveens NVU in 1974, die in hen 'een duivelse samenzwering tegen ons volk zag'. Immers, Glimmerveens volk werd 'de stad uitgejaagd', waarna hun huizen en banen naar de buitenlanders gingen. Dit soort onzin kreeg later subtielere bewoordingen.

Het historisch overzicht door de Leidse politicoloog Paul Lucardie is boeiend en helder, evenals het verhaal van de Leuvense psycholoog Hans De Witte over het Vlaams Blok. Deze wijst erop dat de Vlaamse rechts-nationalisten altijd al onderdak (en kadervorming) hadden bij de flaminganten en zo ook een williger klimaat vonden dan hun Nederlandse geestverwanten. Bovendien trad de Belgische regering minder op tegen uitingen van racisme. Het Vlaams Blok is mede daardoor een veel steviger georganiseerde en 'gewortelde' partij geworden.

Volgens de Londense socioloog Chris Husbands is extreem-rechts in Nederland en Engeland marginaler gebleven dan in België, Frankrijk en elders. Een van de oorzaken is dat Janmaat en zijn Britse soortgenoten zwak leiderschap vertonen en weinig goed kader om zich heen hebben (of dulden). Elders in de bundel wordt de CD 'een familiebedrijf' van Janmaat, zijn vrouw en haar zoon genoemd. De CD-leider maakt zich in de Kamer nauwelijks druk, aldus de Leidse politicoloog en mederedacteur van de bundel Joop van Holsteyn. 'Het zal zijn tijd wel duren.'

In Katwijk liet het enige CD-raadslid zich na zijn installatie in 1994 niet meer zien, maar hij streek wel achttien mille per jaar op. Het absenteïsme, disfunctioneren en/of loos schreeuwen van vreemdelingenhaters in de raden hebben zeker bijgedragen tot het recente debacle. Gemiddeld opereerden deze raadsleden onder de maat en dat is in deze bundel ook in cijfers gevangen. Tegelijk waarschuwen de politicologen voor generalisaties. Er zijn óók raadslieden van deze partijtjes die altijd kwamen en serieus discussieerden, zonder steeds de buitenlanders erbij te slepen.

Extreem-rechtse kiezers zijn wel proteststemmers, maar zelden 'zo maar', zo leert de bundel. Bijna altijd speelt de afkeer van (te veel) immigranten een rol bij hun keus. Dit electoraat beperkt zich overigens minder dan vroeger tot de grote steden in het westen en lijkt vooral in het zuiden meer voet aan de grond te krijgen, althans tot de raadsverkiezingen.

CD-leden zijn, voor het eerst en onder het wakend oog van de partijleider, geënquêteerd. Van hen gaf 35 procent antwoord. CD-leden zijn gemiddeld 55 jaar en voor 80 procent man en merendeels laag opgeleid. Weinigen durven actief te zijn, want de sociale druk is groot. Mensen met een betere baan houden hun CD-sympathie geheim. Er zijn nogal wat gevallen van CD'ers die hun baan, functie in de ondernemingsraad of clublidmaatschap verloren wegens hun politieke voorkeur. Vaak is zulks door de rechter bevestigd, bijvoorbeeld wegens 'ernstig verstoorde arbeidsverhoudingen'.

De Leidse politicoloog en filosoof Marco Schikhof spreekt van 'een - weliswaar informeel - beroepsverbod voor rechts-extremisten'. Hij concludeert, zonder overigens een waarde-oordeel uit te spreken, dat de politieke en maatschappelijke druk op de CD en verwante groepen effectief is geweest. Het 'beroepsverbod', de maatschappelijke afkeuring, het weren uit zalen, het dreigen met of zelf toepassen van geweld (onder meer door antifascistische groepen), de veroordelingen wegens racistische uitlatingen, de onthullingen van de 'undercover-journalistiek' en schandalen binnen de eigen stroming hebben de gematigden afgeschrikt.

Mensen met een goede opleiding voelen zich er niet thuis. Alleen radicalen en zonderlingen blijven over en gaan het kader vormen. En zij werden gemeenteraadsleden. Zij treden meestal op zo'n manier op dat de naam van de partij nog beroerder wordt. De Centrumpartij werd in 1983 nog 'doctorandussenpartij' genoemd, maar geen opvolger komt daarvoor in aanmerking.

Schikhof wijst ook op nadelen van alle actie tegen de CD. Deze kan de rol van underdog spelen, terwijl in sommige gevallen tegengeweld wordt uitgelokt. Volgens de Leidse onderzoeker is de Nederlandse politie overigens minder geneigd geweest extreem-rechts tegen geweld te beschermen dan buitenlandse collega's.

De 'strategie' van vijandschap tegen de CD is effectief geweest voorzover gematigden zijn afgeschrikt en de opbouw van kwalitatief geschikt kader is voorkomen. De strategie heeft wel risico's van willekeur en 'eigen richting' gehad en staat soms op gespannen voet met de rechtsstaat, meent Schikhof. En de groei van de CD na 1986 is er niet door voorkomen.

Niettemin kan hij na de raadsverkiezingen met nog meer reden concluderen dat extreem-rechts in Nederland 'een marginaal verschijnsel is, (. . .) klein, versplinterd en machteloos'. Maar wel een verschijnsel om in de gaten te blijven houden. Daarbij kan deze voortreffelijke bundel goede diensten bewijzen.

Jan Joost Lindner

Joop van Holsteyn & Cas Mudde (redactie): Extreem-rechts in Nederland.

Sdu; 232 pagina's; ¿ 34,90.

ISBN 90 12 08580 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden